Οι προϋποθέσεις και η διαδικασία για τον καθορισμό Θαλασσίων Ζωνών

Η συζήτηση για τον τρόπο και τα κριτήρια οριοθέτησης Θαλασσίων Ζωνών είναι μεγάλη στην Ελλάδα, λόγω της σχετικής διαφοράς με την Τουρκία. Παραθέσω, λοιπόν, ορισμένες βασικές έννοιες. Τα άρθρα 15 (Χωρική Θάλασσα), 33 (Συνορεύουσα Ζώνη), 74 (ΑΟΖ) και 83 (Υφαλοκρηπίδα) της Σύμβασης για το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας (1982) καθορίζουν τον τρόπο οριοθέτησης.

Μεταξύ των θαλασσίων ζωνών, στη Χωρική Θάλασσα εφαρμόζεται η μέση γραμμή, εκτός αν ιστορικοί τίτλοι ή άλλες ειδικές περιστάσεις οδηγούν στην οριοθέτηση με άλλο τρόπο. Το ίδιο ισχύει και με την Συνορεύουσα Ζώνη, αμέσως μετά, μέχρι τα 24 ναυτικά μίλια μετά την Χωρική Θάλασσα.

Για την ΑΟΖ και την Υφαλοκρηπίδα, τα σχετικά άρθρα είναι πανομοιότυπα και προβλέπουν ότι η οριοθέτηση σε περιπτώσεις αντικείμενων ή παρακείμενων ακτών πραγματοποιείται κατόπιν συμφωνίας με βάση το Διεθνές Δίκαιο (εθιμικό, συμβατικό, γενικές αρχές, νομολογία και θεωρία Διεθνούς Δικαίου), με σκοπό την επίτευξη δίκαιης λύσης. Σε περίπτωση αδυναμίας των κρατών να συμφωνήσουν για την οριοθέτηση, δημιουργείται εκ των πραγμάτων διεθνής διαφορά, που είναι νομική και συνεπώς επιλύεται με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας, συνήθως με αποφάσεις Διεθνών Δικαστηρίων ή Διαιτητικών Οργάνων.

Αυτό σημαίνει υποχρέωση διαπραγμάτευσης, όχι υποχρέωση επίτευξης συμφωνίας. Όταν καταρρεύσει η διαπραγματευτική διαδικασία, τότε ανοίγει ο δρόμος για δικαστική ή άλλη διευθέτηση. Αν έχουν χαραχθεί από τα κράτη μονομερώς οριοθετικές γραμμές για ΑΟΖ-Υφαλοκρηπίδα, αυτές εκφράζουν την κρατική άποψη και δεν είναι δεσμευτικές για τα άλλα κράτη, αν δεν έχει υπάρξει συμφωνία. Μονομερής οριοθέτηση ουσιαστικά υπονοεί πρόταση για διαπραγμάτευση, ή πρόταση προσφυγής στην Διεθνή Δικαιοσύνη. Οι αποφάσεις της είναι υποχρεωτικές.

Οι νομικές προβλέψεις των θαλασσίων ζωνών

Υποχρέωση των κρατών είναι να προσαρμόζουν τις διεκδικήσεις τους για τις Θαλάσσιες Ζώνες τους στις διατάξεις του Δικαίου της Θάλασσας: 12 ναυτικά μίλια Χωρική Θάλασσα, συν 12 ν.μ. Συνορεύουσα Ζώνη, 200 ν.μ. ΑΟΖ και αντίστοιχη ή μεγαλύτερη Υφαλοκρηπίδα (ανάλογα με την γεωμορφολογία του Βυθού και μέχρι 350 ναυτικά μίλια). Η συμφωνία όμορων κρατών για οριοθέτηση αλληλοεπικαλυπτόμενης ΑΟΖ/Υφαλοκρηπίδας πραγματοποιείται με βάση την Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας ή το συναφές εθιμικό Διεθνές Δίκαιο, όχι με βάση αυθαίρετες απόψεις των κρατών, που διαφοροποιούνται από το δικαιϊκό αυτό σύστημα.

Όπως έχει επιβεβαιώσει η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, αλλά και τα Διεθνή Δικαστήρια, η Σύμβαση του 1982 αποτελεί πλέον και Διεθνές Εθιμικό Δίκαιο, δηλαδή γενικής εφαρμογής, που υποχρεώνει σε συμμόρφωση και τα λίγα κράτη (π.χ. Τουρκία), που δεν δεσμεύονται συμβατικά από αυτήν. Η προσφυγή στα Διεθνή Δικαστήρια (Χάγης, Αμβούργου, ή άλλα) γίνεται είτε με σύναψη Συνυποσχετικού, είτε με αυτόματο τρόπο για τα κράτη (όπως η Ελλάδα) που έχουν προσχωρήσει στη “Ρήτρα υποχρεωτικής Δικαιοδοσίας” π.χ. του Δικαστηρίου της Χάγης, εφόσον και το άλλο κράτος έχει πράξει το ίδιο.

Όταν το δεύτερο κράτος δεν έχει προσχωρήσει και δεν υπάρχει συμφωνία για από κοινού προσφυγή με Συνυποσχετικό, τότε υπάρχει αδιέξοδο και δημιουργούνται προϋποθέσεις συγκρούσεων. Κατά την διαπραγμάτευση Συνυποσχετικού, προκύπτουν στην διεθνή πρακτική πιέσεις και εκβιασμοί για το περιεχόμενο των όρων του Συνυποσχετικού, ώστε να καθοδηγηθεί αναλόγως η δικαστική απόφαση που θα εκδοθεί και να επηρεάσει άλλα άσχετα διμερή θέματα νόμιμα ή παράνομα!

Χαρακτηριστική περίπτωση η τουρκική απαίτηση υποβολής στη Χάγη όλων των μονομερών, αυθαίρετων και παρανόμων διεκδικήσεων της περί “γκρίζων ζωνών”, αποστρατικοποίηση των νησιών, περιορισμό της Χωρικής Θάλασσας στο Αιγαίο στα 6 ναυτικά μίλια κι αντιστοίχως του εθνικού εναέριου χώρου στα 6 ν.μ., αντί των 10 ναυτικών μιλίων που ισχύουν από το 1931! Σημειώνω ότι το Κοινοτικό Κεκτημένο της ΕΕ περιλαμβάνει ως προαπαιτούμενο για την ένταξη υποψηφίων κρατών, την υπογραφή της Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Η Τουρκία αρνείται πεισματικά να υπογράψει κι αυτό πρέπει να το αξιοποιήσουν διπλωματικά Ελλάδα και Κύπρος. Η Τουρκία επιδιώκει ένταξη αλά καρτ, κομμένη και ραμμένη στις ιδιοτελείς παράνομες επιδιώξεις της. Η όλη τουρκική πρακτική σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο (τουρκολιβυκό Μνημόνιο), προδίδει την προσπάθειά της να εφαρμόσει με παράνομη “χρησικτησία” και απειλή και χρήση βίας, τις μαξιμαλιστικές μονομερείς και αντίθετες με το Δίκαιο, θέσεις της για την κατανομή των θαλάσσιων περιοχών.

Το Διεθνές Δίκαιο 

Κατά τα άρθρα 74 και 83 της Σύμβασης, οι οριοθετήσεις πρέπει να γίνονται με βάση το Διεθνές Δίκαιο και να έχουν σκοπό την επίτευξη δίκαιης λύσης. Πως ορίζεται και πως εννοείται η δίκαιη λύση; Πρώτον, να είναι συμβατή με το Διεθνές Δίκαιο. Δεύτερον, να μην παράγει αποτέλεσμα που αντιβαίνει στην γενική αρχή της ευθυδικίας. Η νομολογία των Διεθνών Δικαστηρίων και η θεωρία του Διεθνούς Δικαίου έχουν προσδιορίσει ότι η ευθυδικία επιδιώκει να αμβλύνει ακραία αποτελέσματα της εφαρμογής του δικαίου, ώστε να αποφεύγεται η αδικία. Όμως, η εφαρμογή της ευθυδικίας νοείται infra legem, δηλαδή υπό το Διεθνές Δίκαιο, όχι ανεξάρτητα απ’ αυτό. Δεν πρέπει να καταλήγει σε λύσεις contra legem, ή praeter legem, δηλαδή πριν εφαρμοσθεί το Διεθνές Δίκαιο.

Επιπλέον, έχει νομολογηθεί ότι τα Διεθνή Δικαστήρια δεν δικαιούνται να αναμορφώσουν την Φύση, στην προσπάθειά τους να εφαρμόσουν την ευθυδικία, δηλαδή να μετατρέψουν μία χώρα χωρίς ακτές ή με μικρές ακτές, σε χώρα με μεγάλες ακτές. Αντίθετα, πρέπει με βάση την δεδομένη γεωγραφία να οριοθετήσουν τις Θαλάσσιες Ζώνες, κυρίως με κριτήριο την θαλάσσια πρόσοψη του κάθε κράτους, με βάση το μήκος της ακτογραμμής. Ούτε η έκταση του εδάφους του κράτους (land mass) λαμβάνεται υπ’ όψιν, ούτε ο πληθυσμός τους, ούτε η οικονομική του κατάσταση (αναπτυγμένο, αναπτυσσόμενο κλπ.).

Άλλωστε, είναι γνωστό ότι η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας αποτέλεσε νίκη κυρίως των παράκτιων κρατών, ανεξαρτήτως της οικονομικής τους κατηγορίας, λαμβάνοντας βέβαια πρόνοια για περίκλειστα ή γεωγραφικώς μειονεκτούντα κράτη για ελεύθερη ναυσιπλοΐα-υπέρπτηση και επίσης για τους αλιευτικούς πόρους της ΑΟΖ (τα αναπτυσσόμενα εξ αυτών έχουν σχετικό προνόμιο στην κατανομή του πλεονάσματος). Συνεπώς, το κριτήριο της αναλογικότητας (proportionality) είναι βασικός παράγων καθορισμού της οριοθετικής γραμμής, ώστε, η κατανομή της ΑΟΖ/Υφαλοκρηπίδας στο κάθε κράτος να αντιστοιχεί (περίπου) στο μήκος των ακτών του στην υπό οριοθέτηση περιοχή.

Το σημαντικότερο, όμως, άρθρο της Σύμβασης του 1982, που είναι καθοριστικό για τις ελληνοτουρκικές οριοθετήσεις, είναι το 121, ιδίως η παράγραφος 2. Πρόκειται για το “καθεστώς των νησιών”. Tα νησιά έχουν Χωρική Θάλασσα, Συνορεύουσα Ζώνη, ΑΟΖ και Υφαλοκρηπίδα, οι οποίες καθορίζονται σύμφωνα με τις διατάξεις της Σύμβασης, που εφαρμόζονται στις ηπειρωτικές περιοχές. Συνεπώς, εξομοιώνονται οι Θαλάσσιες Ζώνες των νησιών με αυτές των ηπειρωτικών περιοχών.

Μόνον οι βράχοι, που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή οικονομική ζωή, δεν θα έχουν ΑΟΖ ή Υφαλοκρηπίδα (Παράγραφος 3). Συνεπώς, θα έχουν οι βράχοι πλήρη Χωρική Θάλασσα και Συνορεύουσα Ζώνη (12+12=24 ναυτικά μίλια), εφόσον βέβαια επαρκεί η γεωγραφία της περιοχής για να αξιοποιηθεί το σύνολο του πλάτους των ζωνών αυτών. Αλλιώς, λειτουργεί η μέση γραμμή. Σημαντικά είναι και τα δύο άρθρα 122 και 123 (κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες). Μολονότι δεν υπάρχει γενικά αποδεκτός ορισμός για την κλειστή ή ημίκλειστη θάλασσα, ας δεχθούμε ότι το Αιγαίο είναι ημίκλειστη θάλασσα, επειδή αποτελείται καθ’ ολοκληρία από τις Χωρικές Θάλασσες ή και τις ΑΟΖ Ελλάδος και Τουρκίας.

Η Τουρκία προσπαθεί να εξοβελίσει όλες τις διατάξεις της Σύμβασης, λόγω αυτής της διάταξης και να επιβάλλει εξαιρετικές ρυθμίσεις, ιδίως όσον αφορά τα νησιά του Αιγαίου και τις Θαλάσσιες Ζώνες τους, που ανήκουν (πλην τριών) στην Ελλάδα. Ισχυρίζεται λοιπόν αυθαίρετα ότι τα νησιά γενικά, δεν δικαιούνται τίποτε άλλο εκτός από 6 ναυτικά μίλια Χωρικής Θάλασσας! Τους διαψεύδει βέβαια η αντίθετη διεθνής πρακτική και το σαφέστατο άρθρο 121 παράγραφο 2 της Σύμβασης.

Οι κλειστές θάλασσες

Επιπλέον, όμως, το ίδιο το άρθρο 123 που περιγράφει την συνεργασία κρατών που συνορεύουν με κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες, αναφέρει, υπό μορφή μάλιστα ευχής κι όχι δεσμευτικής (επιτακτικής) ρύθμισης, ότι τα κράτη αυτά θα έπρεπε (should και όχι shall) να συνεργάζονται μεταξύ τους στην άσκηση των δικαιωμάτων-καθηκόντων τους, σύμφωνα με την Σύμβαση, είτε άμεσα είτε μέσω αρμόδιας περιφερειακής οργάνωσης. Και κατονομάζει τρεις κατηγορίες θεμάτων, αποκλειστικά και μόνο για τον συντονισμό μεταξύ τους:

• Τους ζώντες πόρους της θάλασσας (αλιεία).
• Την προστασία και διατήρηση τα θαλάσσιου περιβάλλοντος.
• Την θαλάσσια επιστημονική έρευνα.

Δεν υπάρχει καμία άλλη εξαίρεση και ιδίως στα ζητήματα θαλάσσιας οριοθέτησης στις ημίκλειστες θάλασσες, η οποία αποτελεί κυριαρχικό δικαίωμα των παράκτιων κρατών και καθορίζεται από τις προαναφερθείσες διατάξεις (Άρθρα 121, 122, 123, 15, 33, 74, 83) της Σύμβασης. Πρέπει πρώτα να γίνεται η οριοθέτηση των αντικειμένων ή παρακείμενων περιοχών των Θαλασσίων Ζωνών τους και μετά εφόσον συμφωνήσουν, να συντονίζουν την άσκηση των δικαιωμάτων τους.

Τόσο η Υφαλοκρηπίδα όσο και η ΑΟΖ δίνουν κυριαρχικά δικαιώματα οικονομικής φύσεως στα παράκτια κράτη, που καλύπτουν κάθε φυσικό πόρο και κάθε οικονομική δράση (παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ, υδρογονάνθρακες, τεχνητά νησιά και άλλες κατασκευές). Πρόκειται ουσιαστικά για πλήρη οικονομική κυριαρχία που επιτρέπει μόνο τις ελευθερίες ανοιχτής θάλασσας (ναυσιπλοΐα, υπέρπτηση και τοποθέτηση σωληναγωγών και υποβρύχιων καλωδίων) και μάλιστα μόνον εφόσον αυτές δεν εμποδίζουν την άσκηση των κυριαρχικών οικονομικών δικαιωμάτων των παράκτιων κρατών στα οποία ανήκει η ΑΟΖ /Υφαλοκρηπίδα. Στις συντριπτικά περισσότερες οριοθετήσεις, μέχρι τώρα, έχει ορισθεί κοινό εξωτερικό όριο και για τις δύο ζώνες, δηλαδή τόσο για το βυθό όσο και για τα ύδατα.

Το μυθιστόρημα των διαπραγματεύσεων

Λίγο πριν την συνάντηση τους οι Γιώργος Γεραπετρίτης και Χακάν Φιντάν έδωσαν συνεντεύξεις στον τουρκικό και ελληνικό Τύπο αντίστοιχα, επιβεβαιώνοντας την τεράστια απόσταση που χωρίζουν τις δύο πλευρές. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών δήλωσε πως αν δεν βρεθεί διέξοδος μέσω του διαλόγου, η προσφυγή θα γίνει στην διεθνή δικαιοδοσία με μία «ολιστική προσέγγιση» (όρο που είχε χρησιμοποιήσει προηγουμένως ο Ερντογάν).

Δηλαδή ο Φιντάν ζητά να τεθούν στην διεθνή δικαιοδοσία και θέματα κυριαρχίας-άμυνας, όχι αποκλειστικά η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Στον αντίποδα, ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών μιλώντας στην Hurriyet, δήλωσε πως η εθνική κυριαρχία των κρατών «δεν μπορεί να είναι αντικείμενο συζήτησης ή διεθνούς δικαιοδοσίας», απορρίπτοντας την λύση-πακέτο που ζητά η Άγκυρα για τα ελληνοτουρκικά.

«Μπορούμε να προχωρήσουμε συντεταγμένα και με αμοιβαία εποικοδομητικό πνεύμα σε μια ουσιαστική συζήτηση για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ), που είναι η μία και μοναδική διαφορά μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας η οποία μπορεί να αχθεί ενώπιον διεθνούς δικαιοδοσίας. Σε περίπτωση που δεν μπορεί να επιτευχθεί συμφωνία εντός εύλογου χρονικού διαστήματος τα ενδιαφερόμενα κράτη πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να προσφύγουν στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης βάσει συνυποσχετικού», ανέφερε ο Γεραπετρίτης.

Σε ό,τι αφορά το ζήτημα των θαλάσσιων πάρκων, ο Φιντάν κατηγόρησε την ελληνική πλευρά ότι «εκμεταλλεύεται οικουμενικές αξίες όπως το περιβάλλον για πολιτικούς σκοπούς και ενεργεί σαν να μην υπάρχει η Τουρκία στην άλλη όχθη του Αιγαίου». Ο Γεραπετρίτης απαντά ότι η ελληνική πλευρά δεν έχει πρόθεση να παραπλανήσει με οποιονδήποτε τρόπο και ότι τα δυο θαλάσσια πάρκα, στο Αιγαίο και το Ιόνιο Πέλαγος, τα όρια των οποίων καθορίζονται με αυστηρά περιβαλλοντικά κριτήρια και δεν θίγουν τα δικαιώματα άλλων κρατών. Στο δε Κυπριακό, ο Φιντάν επέμενε στην λύση των δύο κρατών και ο Γεραπετρίτης λύση στο πλαίσιο των αποφάσεων του ΟΗΕ. Η συνάντηση των δύο υπουργών θα γίνει Παρασκευή 10.30 το πρωί και στις 12.30 θα ακολουθήσουν δηλώσεις, αλλά όχι συνέντευξη Τύπου.

Η ιστορία των διερευνητικών επαφών

Ο Ανδρέας Παπανδρέου συνήθιζε να λέει ότι κάθε συνομιλία με την Τουρκία πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εν δυνάμει διαπραγμάτευση, στην οποία η Ελλάδα οφείλει να προσέχει, ώστε να μην οδηγηθεί σε εκχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Ο γιος του, Γιώργος, ως υπουργός Εξωτερικών, είχε εγκαινίασε το 2002 τις γνωστές μας πλέον τις διερευνητικές επαφές. Μία διαδικασία διαλόγου που υπόκειντο σε πολύ συγκεκριμένους κανόνες.

Η βασική εξ αυτών είναι ότι αν και θα έμπαιναν στο τραπέζι διάφορα ζητήματα, τίποτα δεν θα θεωρείτο δεδομένο, αν δεν υπήρχε οριστική και συνολική συμφωνία. Εξ’ ου και ο όρος “διερευνητικές επαφές” (exploratory talks). Επίσημα ο στόχος ήταν, η κάθε πλευρά να διερευνήσει τις προθέσεις της άλλης.

Αποφασίστηκε εξαρχής οι συνομιλίες να παραμείνουν μυστικές. Η Ελλάδα τήρησε την συμφωνία και τα πρακτικά όλων των γύρων παρέμειναν απόρρητα. Ενημερώνονταν μονάχα ο υπουργός Εξωτερικών και ο πρωθυπουργός. Αρχικά, και οι Τούρκοι προστάτευσαν το περιεχόμενο. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι ότι το 2004 Τούρκοι διπλωμάτες, αρνήθηκαν να ενημερώσουν τις ΗΠΑ για το ακριβές περιεχόμενο των συνομιλιών.

Όσον αφορά τον ρυθμό των διερευνητικών, κάθε κυβέρνηση ακολουθούσε τον δικό της. Επί κυβέρνησης Σημίτη με υπουργό Εξωτερικών τον Γιώργο Παπανδρέου, πραγματοποιήθηκαν οι περισσότερες συναντήσεις. Επί κυβέρνησης Καραμανλή οι λιγότερες. Για την ακρίβεια, κατά τη διάρκεια της θητείας του Σημίτη έλαβαν χώρα 23 συναντήσεις σε 24 μήνες. Αντιθέτως, επί της θητείας Καραμανλή έγιναν 18 συναντήσεις σε 66 μήνες.

Όταν σχημάτισε κυβέρνηση ο Γιώργος Παπανδρέου το 2009 πραγματοποιήθηκαν 10 γύροι σε 26 μήνες, παρά το γεγονός ότι εκείνη την περίοδο, η Ελλάδα είχε άλλες προτεραιότητες, αφού βυθιζόταν στην οικονομική κρίση και στα μνημόνια. Μεσολάβησε ένα κενό 16 μηνών μέχρι να πραγματοποιηθεί ο 53ος γύρος επί πρωθυπουργίας Αντώνη Σαμαρά. Μετά από αυτό, οι αντιπροσωπείες συναντιόντουσαν κάθε έξι μήνες. Αυτός ο ρυθμός συνεχίστηκε και στην περίοδο της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ.

Η στρατηγική του Ελσίνκι στα ελληνοτουρκικά

Η πρώτη περίοδος των διερευνητικών επαφών πραγματοποιήθηκε υπό την σκιά της στρατηγικής του Ελσίνκι, που υιοθέτησε και η ΕΕ στη Σύνοδο Κορυφής τον Δεκέμβριο 1999. Υπενθυμίζουμε ότι εκείνη η απόφαση προέβλεπε ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα και εάν αυτές δεν κατέληγαν σε συμφωνία, οι διαφορές  θα παρεπέμπονταν στη Χάγη. Το όπλο της ΕΕ ήταν η επιδίωξη της Τουρκίας να εισέλθει σε ενταξιακή πορεία.

Στην πρώτη φάση των διερευνητικών είναι χρήσιμο να αναφέρουμε ότι η τουρκική πλευρά δεν είχε ακόμα θέσει ευθέως ζήτημα “γκρίζων ζωνών”, αν και μιλούσε για “παρεμπίπτοντα ζητήματα”. Ούτε είχε θέσει ζήτημα αποστρατικοποίησης των νησιών, αν και είχε ξεκαθαρίσει ότι η ατζέντα θα ήταν ανοικτή, άρα μπορούσε να τα θέσει όποτε το έκρινε σκόπιμο. Εκείνη την περίοδο στο κέντρο των διερευνητικών, ήταν το εύρος των ελληνικών χωρικών υδάτων και ο τρόπος οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας.

Ο πρώτος γύρος πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 2002. Η ελληνική αντιπροσωπεία είχε επικεφαλής τον πρέσβη Αναστάσιο Σκοπελίτη, ενώ επικεφαλής της τουρκικής ήταν ο πρέσβης Ουγούρ Ζιγιάλ, μόνιμος υφυπουργός Εξωτερικών, με νομικό σύμβουλο τον Ντενίζ Μπολούκμπασι. Στα τέλη του 2003, είχε φανεί ότι οι δύο πλευρές είχαν συγκλίνει. Μετά από 18 γύρους, συζητούνταν διάφορα σενάρια μερικής επέκτασης των χωρικών υδάτων μεταξύ οκτώ και 10 ναυτικών μιλίων για το Αιγαίο, ενώ οι ηπειρωτικές ακτές θα είχαν 12 ναυτικά μίλια. Αναλόγως θα προσαρμοζόταν ο εθνικός εναέριος χώρος.

Ο Τούρκος διπλωμάτης Μπουλούκμπασι, που συμμετείχε στις διερευνητικές επαφές από το 2002 μέχρι το 2007, ισχυρίστηκε στο βιβλίο του ότι η κυβέρνηση Σημίτη, την περίοδο 2002-2003, είχε δεχτεί να μπει στο τραπέζι η τουρκική αξίωση να δεσμευτεί η Ελλάδα, ότι σε ορισμένες περιοχές του Αιγαίου δεν θα ασκήσει το δικαίωμά της για επέκταση των χωρικών της υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.

Σύσκεψη για Χάγη

Αποδοχή του συγκεκριμένου πλαισίου διευθέτησης αποφασίστηκε σε μυστική σύσκεψη που έγινε στο Μέγαρο Μαξίμου, τον Δεκέμβριο του 2003. Συμμετείχαν ο Κώστας Σημίτης, ο Γιώργος Παπανδρέου, ο γενικός γραμματέας του υπουργείου Εξωτερικών Χάρης Παμπούκης, ο διευθυντής του πρωθυπουργικού γραφείου Νίκος Θέμελης, ο υφυπουργός Εξωτερικών Χρήστος Ροζάκης και οι πρέσβεις Σωτηρόπουλος και Σκοπελίτης.

Στη σύσκεψη εκείνη έγινε αποτίμηση της πορείας των διερευνητικών επαφών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Εκτιμήθηκε ότι υπήρχε σοβαρή και ουσιαστική προσέγγιση μεταξύ των δύο πλευρών, για την υπογραφή συνυποσχετικού για προσφυγή στη Χάγη σχετικά με την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας.

Έτσι αποφασίστηκε ότι η Ελλάδα μπορεί να συζητήσει με το τουρκικό αίτημα για επιλεκτική επέκταση των χωρικών της υδάτων στο Αιγαίο, αλλού έξι μίλια, αλλού οκτώ, αλλού 10 και αλλού 12 μίλια. Στην Αθήνα είχαν υιοθετήσει την ερμηνεία, ότι η επέκταση των χωρικών υδάτων, έπρεπε να προηγηθεί της οριοθέτησης για να μη ακυρωθεί το δικαίωμα.

Υπάρχουν διάφορες ερμηνείες για τον λόγο που τελικά η υπόθεση δεν προχώρησε. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι η κυβέρνηση Σημίτη δεν θέλησε να πάρει το κόστος να φέρει νομοσχέδιο στη Βουλή για διαφοροποιημένη επέκταση των χωρικών υδάτων. Κάποιοι άλλοι, όμως, υποστηρίζουν ότι τότε ήταν που η τουρκική πλευρά ζήτησε να παραπεμφθούν στη Χάγη και τα “παρεμπίπτοντα ζητήματα”, δηλαδή οι “γκρίζες ζώνες”.

Αλλαγή πλεύσης στα ελληνοτουρκικά

Η εκλογική νίκη του Κώστα Καραμανλή επέφερε σημαντικές αλλαγές και στις διερευνητικές επαφές. Ο υπουργός Εξωτερικών Πέτρος Μολυβιάτης διαφωνούσε με τη συμφωνία Ελσίνκι, επειδή μιλούσε για «συνοριακές διαφορές» Ελλάδας-Τουρκίας. Εκτιμούσαν, επίσης, ότι οι απαιτήσεις της Άγκυρας δεν θα απονευρώνονταν, όπως πίστευε ο Σημίτης. Έτσι, η διαδικασία με στόχο την παραπομπή στο Διεθνές Δικαστήριο ουσιαστικά πάγωσε.

Η καραμανλική εξωτερική πολιτική ώθησε τις διερευνητικές επαφές στο να μεταλλαγούν σε ένα δίαυλο επικοινωνίας, που περιοριζόταν στο να διατηρεί χαμηλά τη “θερμοκρασία” στο ελληνοτουρκικό μέτωπο. Αυτό βόλευε εκείνη την περίοδο και τον Ερντογάν, αφού προτεραιότητά του ήταν να αντιμετωπίσει την ωμή υπονόμευση που δεχόταν από το κεμαλικό κατεστημένο και βαθύ κράτος.

Όταν η Ντόρα Μπακογιάννη αντικατέστησε τον Μολυβιάτη ως επικεφαλής της ελληνικής διπλωματίας, οι διερευνητικές επανήλθαν στο πλαίσιο που ήταν επί κυβέρνησης Σημίτη. Τα πράγματα δεν άργησαν, όμως, να ατονήσουν. Μετά τον 42ο κύκλο τον Ιούλιο 2009, ο 43ος έγινε τον Μάιο του 2010 και μετά με μια επιτάχυνση έγιναν άλλοι πέντε γύροι μέχρι το τέλος της χρονιάς.

Το 2010 της ελληνικής αντιπροσωπείας είχε ηγηθεί ο πρέσβης Παύλος Αποστολίδης, ο οποίος θα ηγηθεί της ελληνικής αντιπροσωπείας και στον επικείμενο γύρο. Τα ηνία της χώρας είχε από το 2009 αναλάβει ο Γιώργος Παπανδρέου. Τότε είχε προταθεί η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 μίλια για την ηπειρωτική χώρα και η παραμονή στα έξι μίλια στα νησιά, σε συνδυασμό με την παραπομπή της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας στη Χάγη. Είναι κοινό μυστικό ότι στο αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών βρέθηκαν και σχετικοί χάρτες.

Διερευνητικές και ΑΟΖ

Η οικονομική κρίση και τα μνημόνια δεν άφησαν περιθώρια για να προχωρήσει η σχετική διαδικασία. Όταν τον Ιούνιο 2013 ανέλαβε καθήκοντα αντιπροέδρου και υπουργού Εξωτερικών ο Βαγγέλης Βενιζέλος, έδωσε γραπτές οδηγίες να στραφούν οι διερευνητικές επαφές από τα χωρικά ύδατα στην οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών. Οι οδηγίες του προς τον πρέσβη Αποστολίδη ήταν να ζητήσει η Ελλάδα, οι επαφές να έχουν ως αντικείμενο την οριοθέτηση όχι μόνο της υφαλοκρηπίδας, αλλά και της ΑΟΖ, όχι μόνο στο Αιγαίο, αλλά και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Τέθηκε συνεπώς για πρώτη φορά ζήτημα ΑΟΖ και Ανατολικής Μεσογείου. Δόθηκε επίσης εντολή να συζητηθεί ο κανόνας του Διεθνούς Δικαίου που θα λειτουργούσε ως κανόνας αναφοράς. Η τουρκική πλευρά δέχθηκε την ατζέντα, θέτοντας ως όρο η συζήτηση για το Αιγαίο, να προηγηθεί της συζήτησης για την Ανατολική Μεσόγειο. Τα πράγματα, όμως, δεν προχώρησαν ουσιαστικά.

Επί ΣΥΡΙΖΑ, ο Κοτζιάς επιθυμούσε να επεκτείνει τα χωρικά ύδατα στα 12 μίλια σε Ιόνιο, αλλά δεν απέκλειε χωρικά ύδατα 10 μιλίων στα νησιά, με ταυτόχρονη κατοχύρωση του εναέριου χώρου στα 10 μίλια. Ήταν υπό συζήτηση και η καθιέρωση δύο θαλάσσιων διαδρομών για ελεύθερη διέλευση με σκοπό τη διευκόλυνση της διεθνούς ναυσιπλοΐας. Οι διερευνητικές διακόπηκαν μετά από πρωτοβουλία της Άγκυρας, το 2016. Είχε προηγηθεί η παραίτηση του Νταβούτογλου από την πρωθυπουργία, το πραξικόπημα του Ιουλίου και η μετάθεση του πρέσβη Σινιρλίογλου στον ΟΗΕ.

Η Αθήνα εξάλλου δεν δεχόταν τους χάρτες που είχε παρουσιάσει η τουρκική αντιπροσωπεία, βάση των οποίων χανόταν το κυριαρχικό δικαίωμα της Ελλάδος να επεκτείνει με βάση το Δίκαιο της Θαλάσσης στα 12 μίλια. Ενδιαφέρον παρουσιάζει, ότι ενώ η προσέγγιση άλλαζε, η θεματική έμεινε ίδια στο διάστημα 2002-2013. Επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων, εναέριος χώρος, οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας-ΑΟΖ, κήρυξη νέων θαλασσίων ζωνών κλπ.

Αξίζει επίσης να αναφερθεί και η νομική προετοιμασία της χώρας σε όλη την διάρκεια του μυθιστορήματος της ελληνοτουρκικής διαπραγμάτευσης από την έναρξη των διερευνητικών. Είχε στη διάθεσή της, γνωμοδοτήσεις από κορυφαίους καθηγητές του Διεθνούς Δικαίου, όπως ο Πρόσπερ Βέιλ και Τόμας Φρανκ. Οι καθηγητές Ροζάκης και Αργύρης Φατούρος είχαν κάνει την προετοιμασία. Την δε προσέγγιση διεθνολόγων και κορυφαίων νομικών είχε κάνει ο Παμπούκης. Όλα αυτά την πρώτη περίοδο….

των Βενιαμίν Καρακωνστάνογλου/Νεφέλης Λυγερού