Ο ΕΦΚΑ εμφανίζεται σήμερα με ταμειακή εικόνα πλεονάσματος, το επικουρικό ΕΤΕΑΕΠ έχει σταματήσει να ρευστοποιεί ομόλογα για την πληρωμή συντάξεων, ενώ οι συνταξιούχοι καταβάλλουν κάθε χρόνο περίπου 675 εκατ. ευρώ μέσω της Εισφοράς Αλληλεγγύης Συνταξιούχων, συμβάλλοντας στο υπερπλεόνασμα των 12 δισ. ευρώ της γενικής κυβέρνησης.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν μια πραγματικότητα. Ταυτόχρονα, όμως, συγκαλύπτουν βαθιά κοινωνικά ελλείμματα, τα οποία δεν μπορούν να κρυφτούν πίσω από λογιστικές ισορροπίες και δημοσιονομικούς δείκτες.
Ανάλογη πρακτική ακολουθεί και ο κρατικός προϋπολογισμός. Περιορίζει το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, συμπιέζει τις κρατικές δαπάνες, επιδιώκει υψηλότερα πλεονάσματα και καθυστερεί την εξόφληση προμηθευτών και πιστωτών του Δημοσίου. Η εικόνα της δημοσιονομικής ευταξίας παράγεται με μεταφορά βαρών στην κοινωνία και στις δημόσιες υποδομές.
Οι δρόμοι εγκαταλείπονται, οι υποδομές φθείρονται, οι κοινωνικές υπηρεσίες υποβαθμίζονται. Παρ’ όλα αυτά, το κράτος εμφανίζει πλεονάσματα και το ασφαλιστικό σύστημα παρουσιάζεται ως ταμειακά ισορροπημένο, ενώ η καθημερινότητα των πολιτών και των συνταξιούχων επιβαρύνεται σταθερά.
Πλεονασματικό ασφαλιστικό με κοινωνικό κόστος
Το πλεονασματικό ασφαλιστικό αποτέλεσε στόχο και των τριών μνημονίων. Η κατεύθυνση αυτή στηρίχθηκε στις περικοπές των συντάξεων, στην αύξηση των ορίων ηλικίας και κυρίως στη συρρίκνωση των νέων συντάξεων μέσω του νόμου Κατρούγκαλου. Η ταχύτητα, όμως, με την οποία εμφανίζονται σήμερα τα δημοσιονομικά «κέρδη» υπερβαίνει ακόμη και τον αρχικό σχεδιασμό.
Ο στόχος ήταν μέχρι το 2060 η συνολική συνταξιοδοτική δαπάνη να περιοριστεί στο 12,5% έως 13% του ΑΕΠ. Ήδη βρίσκεται στο 13,5%, πολύ κοντά στο επίπεδο που είχε τεθεί για το τέλος μιας μακράς περιόδου προσαρμογής.
Στην εικόνα αυτή δεν υπολογίζονται τα 675 εκατ. ευρώ που καταβάλλουν ετησίως οι συνταξιούχοι μέσω της ΕΑΣ στο κρατικό πλεόνασμα. Δεν συνυπολογίζεται επίσης ο συνολικός «κουμπαράς» του ασφαλιστικού, με αποθεματικά που φθάνουν τα 22 δισ. ευρώ.
Η εικόνα θα ήταν ακόμη διαφορετική εάν ο ΕΦΚΑ είχε εισπράξει διαχρονικά έστω τα μισά από τις οφειλές των 53 δισ. ευρώ, οι οποίες προέρχονται από επιχειρήσεις και ελεύθερους επαγγελματίες. Το ασφαλιστικό σύστημα εμφανίζεται πλεονασματικό, ενώ τεράστια ποσά παραμένουν ανείσπρακτα και η πίεση μεταφέρεται στους συνταξιούχους.
Η απασχόληση και η άλλη όψη του ΕΦΚΑ
Η αύξηση της απασχόλησης αποτελεί τον υγιή τρόπο χρηματοδότησης του ασφαλιστικού συστήματος, ακόμη και όταν αφορά θέσεις χαμηλών αποδοχών. Ωστόσο, η σημερινή εικόνα του ΕΦΚΑ έχει και μια δεύτερη, σκληρότερη πλευρά: τη δραματική μείωση των παροχών.
Με απλά λόγια, το ασφαλιστικό μπορεί να παρουσιάζει πλεόνασμα στα ταμεία του, όμως καταγράφει σοβαρό κοινωνικό έλλειμμα. Η επιδίωξη της ταμειακής ασφάλειας έχει οδηγήσει σε διαρκή συρρίκνωση δικαιωμάτων και πραγματικών εισοδημάτων.
Το σύστημα, προστατεύοντας το «γεμάτο ταμείο», συνεχίζει να περιορίζει τις παροχές. Οι αυξήσεις στις συντάξεις δεν καλύπτουν ούτε το μισό του πληθωρισμού. Φέτος θα εκταμιευθούν συνολικά 475 εκατ. ευρώ για συντάξεις, επί συνολικής δαπάνης περίπου 33,5 δισ. ευρώ. Η μέση αύξηση διαμορφώνεται στο 1,4%, όταν ο πληθωρισμός του 2025 ανέρχεται στο 3% και τον Απρίλιο έφθασε στο 5,4%.
Οι κύριες συντάξεις αυξήθηκαν κατά 2,4%, ενώ όσοι διατηρούν προσωπική διαφορά έλαβαν μόλις το μισό, δηλαδή 1,2%. Οι επικουρικές συντάξεις έμειναν για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά χωρίς αναπροσαρμογή, από το 2023 έως το 2026.
Οι συνταξιούχοι στερούνται επιδόματος γάμου και τέκνων, παροχές που εξακολουθούν να λαμβάνουν δημόσιοι και ιδιωτικοί υπάλληλοι. Η ανταποδοτική σύνταξη περιορίζεται περίπου στο 50% του μέσου όρου των αποδοχών ολόκληρου του εργασιακού βίου, ακόμη και για ασφαλισμένους με 40 χρόνια εργασίας.
Χαμηλές παροχές και απουσία ελάχιστης σύνταξης
Ο ΕΦΚΑ παρακρατεί εισφορές χωρίς να επιστρέφει παροχή σε ασφαλισμένους που δεν συμπληρώνουν τις ελάχιστες προϋποθέσεις συνταξιοδότησης, δηλαδή 15 χρόνια ασφάλισης στο 67ο έτος της ηλικίας. Πρόκειται για μία ακόμη πτυχή του συστήματος που ενισχύει τα ταμειακά μεγέθη, αφήνοντας εκτεθειμένους ανθρώπους οι οποίοι κατέβαλαν εισφορές χωρίς τελικό αντίκρισμα.
Σε ορισμένες κατηγορίες, όπως οι αγρότες, η συνολική σύνταξη φθάνει μόλις τα 416 ευρώ για συνταξιοδοτήσεις της περιόδου 2019-2020, παρά την καταβολή εισφορών επί 30 ή 33 χρόνια. Το ποσό αυτό είναι χαμηλότερο ακόμη και από την παροχή προς τον ανασφάλιστο ηλικιωμένο, η οποία ανέρχεται στα 418 ευρώ και χορηγείται από τον ΟΠΕΚΑ στην ίδια ηλικία των 67 ετών.
Το ασφαλιστικό σύστημα δεν προβλέπει ελάχιστη καταβαλλόμενη σύνταξη, με αποτέλεσμα χιλιάδες ασφαλισμένοι να βρίσκονται κάτω από το όριο της απόλυτης φτώχειας. Έτσι, πίσω από την εικόνα ενός πλεονασματικού ΕΦΚΑ διαμορφώνεται μια πραγματικότητα μειωμένων συντάξεων, κοινωνικής ανασφάλειας και βαθιάς ανισότητας για ανθρώπους που εργάστηκαν και πλήρωσαν εισφορές επί δεκαετίες.
