Πολιτική ρευστότητα: Ακρίβεια, Σαμαράς και σκάνδαλα πιέζουν την κυβέρνηση

Το πολιτικό σκηνικό μπαίνει σε μια περίοδο υψηλής έντασης, όπου όλα τα μεγάλα μέτωπα συγκλίνουν: ακρίβεια, στεγαστική κρίση, σκάνδαλα, εσωκομματικές συγκρούσεις στη Νέα Δημοκρατία, πιθανό κόμμα Σαμαρά, αναμονή της ΔΕΘ και συζήτηση για εκλογές. Το ερώτημα για το αν θα υπάρξει κυβέρνηση ειδικού σκοπού δεν βρίσκεται ακόμη στο κέντρο των θεσμικών εξελίξεων, όμως αρχίζει να λειτουργεί ως πολιτικό σενάριο πίεσης σε ένα σύστημα που δείχνει να χάνει τη σταθερότητά του.

Η κυβέρνηση επιχειρεί να εμφανίσει εικόνα ελέγχου, όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Η ακρίβεια συνεχίζει να πιέζει τα νοικοκυριά, η στέγη έχει μετατραπεί σε κοινωνική πληγή, τα σκάνδαλα ανοίγουν διαρκώς νέα μέτωπα και η φθορά της πολυετούς διακυβέρνησης δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από επικοινωνιακές διαβεβαιώσεις. Η Νέα Δημοκρατία παραμένει πρώτη δύναμη στις μετρήσεις, αλλά η απόσταση από την αυτοδυναμία παραμένει το μεγάλο πρόβλημα.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η ΝΔ δεν απειλείται μόνο από την αντιπολίτευση. Απειλείται και από τη δική της δεξιά πλευρά. Ένα πιθανό κόμμα του Αντώνη Σαμαρά μπορεί να μην εμφανίζεται σήμερα ως μαζικό ρεύμα εξουσίας, όμως δεν χρειάζεται να γίνει μεγάλο για να προκαλέσει ζημιά. Αρκεί να αφαιρέσει κρίσιμες μονάδες από τη Νέα Δημοκρατία, ειδικά σε περιφέρειες όπου η κυβερνητική δυσαρέσκεια έχει δεξιά και πατριωτικά χαρακτηριστικά.

Η ΔΕΘ ως πολιτικό ορόσημο

Η ΔΕΘ θα είναι το πρώτο μεγάλο τεστ. Το Μέγαρο Μαξίμου γνωρίζει ότι χρειάζεται ένα ισχυρό πακέτο ανακούφισης, όχι μόνο για να κερδίσει χρόνο, αλλά για να ανακόψει την κοινωνική φθορά. Φοροελαφρύνσεις, μέτρα για ελεύθερους επαγγελματίες, παρεμβάσεις για τη στέγη και ενίσχυση του διαθέσιμου εισοδήματος θα παρουσιαστούν ως απάντηση στην πίεση της καθημερινότητας.

Το πρόβλημα είναι ότι η κοινωνία έχει ακούσει πολλές φορές εξαγγελίες και έχει δει λίγες φορές πραγματική αλλαγή στην τσέπη της. Αν η ΔΕΘ περιοριστεί σε ένα καλάθι μέτρων χωρίς άμεσο αντίκρισμα, τότε αντί να κλείσει μέτωπα, μπορεί να επιταχύνει τη φθορά. Η ακρίβεια δεν αντιμετωπίζεται με συνθήματα, όταν το ρεύμα, το σούπερ μάρκετ, τα ενοίκια και οι φόροι εξακολουθούν να στραγγίζουν τη μεσαία τάξη.

Στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας, οι συγκρούσεις ήδη κινούνται γύρω από τα ψηφοδέλτια, τις καρέκλες και την επόμενη ημέρα. Οι βουλευτές βλέπουν νέους ανταγωνιστές από την Αυτοδιοίκηση, βλέπουν τη βάση να γκρινιάζει και βλέπουν το σενάριο Σαμαρά να λειτουργεί ως πολιτική απειλή. Όσο πλησιάζουν οι εκλογές, η ενότητα της παράταξης θα δοκιμάζεται περισσότερο.

Το κόμμα Σαμαρά, αν τελικά προχωρήσει, θα αλλάξει τον εκλογικό χάρτη. Μπορεί να μην γίνει κόμμα εξουσίας, μπορεί όμως να γίνει κόμμα αποσταθεροποίησης για τη ΝΔ. Θα πιέσει τον Κυριάκο Μητσοτάκη στα εθνικά, στο μεταναστευτικό, στη Δεξιά ταυτότητα, στην ακρίβεια και στα ζητήματα θεσμικής φθοράς. Αυτό σημαίνει ότι το Μαξίμου θα αναγκαστεί να πολεμήσει σε δύο μέτωπα: απέναντι στην αντιπολίτευση και απέναντι σε ένα δεξιό ακροατήριο που θεωρεί ότι η κυβέρνηση απομακρύνθηκε από τις αρχικές της δεσμεύσεις.

Το σενάριο κυβέρνησης ειδικού σκοπού

Η κυβέρνηση ειδικού σκοπού δεν είναι σήμερα το πιθανότερο σενάριο. Είναι όμως ένα σενάριο που μπορεί να επανέλθει αν οι εκλογές βγάλουν πολιτικό αδιέξοδο. Για να υπάρξει τέτοια κυβέρνηση, πρέπει να συντρέξουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις: αδυναμία αυτοδυναμίας, αδυναμία καθαρής κυβερνητικής συνεργασίας, μεγάλη θεσμική πίεση από σκάνδαλα ή κρίσεις και συμφωνία κομμάτων σε περιορισμένη αποστολή.

Μια κυβέρνηση ειδικού σκοπού θα μπορούσε θεωρητικά να στηθεί για συγκεκριμένα ζητήματα: διερεύνηση σκανδάλων, αλλαγές στη Δικαιοσύνη, εκλογικό νόμο, διαχείριση κρίσιμων εθνικών θεμάτων ή οικονομική σταθερότητα. Στην πράξη, όμως, τέτοιες κυβερνήσεις είναι δύσκολες, γιατί απαιτούν πολιτική εμπιστοσύνη ανάμεσα σε κόμματα που σήμερα έχουν χτίσει την επιβίωσή τους πάνω στη σύγκρουση.

Το πιο ρεαλιστικό σενάριο είναι διαφορετικό: η συζήτηση περί κυβέρνησης ειδικού σκοπού θα χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο πίεσης. Θα εμφανίζεται όποτε η κυβέρνηση στριμώχνεται από σκάνδαλα ή όποτε η αντιπολίτευση θέλει να δείξει ότι υπάρχει εναλλακτική θεσμική διέξοδος. Δεν σημαίνει ότι θα σχηματιστεί εύκολα. Σημαίνει όμως ότι το πολιτικό σύστημα θα μπει σε φάση αναζήτησης λύσεων πέρα από το κλασικό μοντέλο αυτοδυναμίας.

Αν η ΝΔ χάσει την προοπτική αυτοδυναμίας, αν το κόμμα Σαμαρά αφαιρέσει κρίσιμες δυνάμεις, αν η ακρίβεια συνεχίσει να καίει την κοινωνία και αν τα σκάνδαλα παραμείνουν ανοιχτά, τότε η χώρα θα οδηγηθεί σε ένα κατακερματισμένο πολιτικό τοπίο. Σε αυτό το τοπίο, κανένα κόμμα δεν θα μπορεί εύκολα να επιβάλει μόνο του την ατζέντα του.

Η αντιπολίτευση επίσης δεν έχει εύκολο δρόμο. Το ΠΑΣΟΚ δυσκολεύεται να κεφαλαιοποιήσει τη φθορά της κυβέρνησης, ο χώρος γύρω από τον Αλέξη Τσίπρα επιχειρεί νέα εκκίνηση, η Πλεύση Ελευθερίας κινείται με έντονη αντισυστημική ρητορική, η Ελληνική Λύση πιέζει στα δεξιά και νέα σχήματα δοκιμάζουν την τύχη τους. Αυτός ο πολυκερματισμός μπορεί να κάνει την επόμενη Βουλή πιο δύσκολη από κάθε προηγούμενη.

Άρα, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα υπάρξει κυβέρνηση ειδικού σκοπού. Το βαθύτερο ερώτημα είναι αν το πολιτικό σύστημα μπορεί να παράξει σταθερή κυβέρνηση με κοινωνική νομιμοποίηση. Αν η απάντηση είναι αρνητική, τότε όλα τα σενάρια θα ανοίξουν: συνεργασίες ανάγκης, δεύτερες κάλπες, μεταβατικά σχήματα, κυβερνήσεις περιορισμένης αποστολής και σκληρές θεσμικές διαπραγματεύσεις.

Η κυβέρνηση θα προσπαθήσει να χρησιμοποιήσει τη ΔΕΘ ως γραμμή άμυνας. Θα επιχειρήσει να αλλάξει την ατζέντα από τα σκάνδαλα και την ακρίβεια σε παροχές, μειώσεις φόρων και σταθερότητα. Όμως αν η κοινωνία δεν νιώσει άμεση ανακούφιση, το αφήγημα θα φθαρεί γρήγορα. Η σταθερότητα δεν πείθει όταν η καθημερινότητα διαψεύδει την κυβερνητική εικόνα.

Το κόμμα Σαμαρά, η στεγαστική κρίση, η ακρίβεια, τα σκάνδαλα και οι εσωκομματικές συγκρούσεις δεν είναι ξεχωριστά επεισόδια. Είναι κομμάτια της ίδιας πολιτικής πίεσης. Δείχνουν ότι η μεταπολιτική περίοδος της άνετης κυριαρχίας τελειώνει και ότι η χώρα περνά σε φάση ρευστότητας.

Το πιθανότερο είναι ότι μέχρι τη ΔΕΘ θα έχουμε κλιμάκωση, όχι εκτόνωση. Μετά τη ΔΕΘ θα φανεί αν η κυβέρνηση μπορεί να ανακτήσει πολιτικό έδαφος ή αν θα μπει σε τροχιά πρόωρης κάλπης. Κυβέρνηση ειδικού σκοπού δεν είναι ακόμη το βασικό σενάριο. Είναι όμως η σκιά που θα μεγαλώνει όσο η αυτοδυναμία απομακρύνεται, τα σκάνδαλα βαθαίνουν και η κοινωνική δυσαρέσκεια μετατρέπεται σε εκλογική αναζήτηση.