Ψυχολόγος: Πώς τα chatbots γίνονται στήριγμα για τους εφήβους
πρΑΙμ Σύνοψη Άρθρου
- Το 72% των εφήβων έχει χρησιμοποιήσει ψηφιακό σύντροφο AI, σύμφωνα με έρευνα.
- Ο ανθρωπομορφισμός ενισχύει την αίσθηση σχέσης με τα chatbots.
- Κίνδυνος υπερβολικής επιβεβαίωσης από chatbots σε κρίσιμες καταστάσεις.
- Προειδοποιητικά σημάδια: απομόνωση, εγκατάλειψη δραστηριοτήτων, δυσφορία.
- Γονείς: διάλογος και όρια αντί απαγόρευσης, έμφαση στην ιδιωτικότητα.
Η ραγδαία εξάπλωση των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης έχει φέρει στο προσκήνιο ένα φαινόμενο που απασχολεί έντονα την επιστημονική κοινότητα: τη χρήση chatbots από εφήβους ως μέσων συναισθηματικής υποστήριξης. Το ζήτημα ανέδειξε πρόσφατο δημοσίευμα του επιστημονικού περιοδικού JAMA, το οποίο εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά στρέφονται σε ψηφιακούς συνομιλητές για να καλύψουν ανάγκες που παραδοσιακά καλύπτονταν από ανθρώπινες σχέσεις. Η συμβουλευτική ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Γλυκερία Αποστολοπούλου, μέλος της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, μίλησε στο Πρακτορείο FM και στην Τάνια Μαντουβάλου, αναλύοντας τις πολλαπλές πτυχές αυτού του φαινομένου.
Η έλξη των chatbots στην εφηβική ηλικία
Για να ερμηνεύσει κανείς την ελκυστικότητα των chatbots στους εφήβους, πρέπει πρώτα να κατανοήσει τις ψυχολογικές ανάγκες που χαρακτηρίζουν αυτή τη μεταβατική περίοδο. Σύμφωνα με την κα Αποστολοπούλου, η αναζήτηση ταυτότητας, η έντονη επιθυμία για αποδοχή από τους συνομηλίκους και η αυξημένη ευαισθησία στην απόρριψη και την κριτική συνθέτουν ένα ευάλωτο ψυχολογικό τοπίο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η διαρκής διαθεσιμότητα μιας εφαρμογής τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς προσφέρει ένα περιβάλλον όπου ο έφηβος μπορεί να εκφραστεί χωρίς τον φόβο μιας επικριτικής ματιάς ή μιας έντονης αντίδρασης, διατηρώντας παράλληλα τον απόλυτο έλεγχο της διάρκειας και της έναρξης της συνομιλίας.
Η διάδοση αυτών των εργαλείων επιβεβαιώνεται από έρευνα της Common Sense Media, την οποία επικαλείται η ψυχολόγος. Σύμφωνα με τα ευρήματα, το 72% των εφήβων που συμμετείχαν στη μελέτη δήλωσε ότι έχει χρησιμοποιήσει τουλάχιστον μία φορά κάποιον ψηφιακό σύντροφο τεχνητής νοημοσύνης, ενώ περισσότεροι από τους μισούς ανέφεραν ότι τον χρησιμοποιούν τουλάχιστον μερικές φορές τον μήνα. Το ουσιαστικό ερώτημα, όπως επισημαίνει η κα Αποστολοπούλου, δεν είναι μόνο πόσο διαδεδομένη είναι η χρήση, αλλά ποιες εναλλακτικές έχει το παιδί στην καθημερινότητά του και τι το δυσκολεύει να εμπιστευτεί έναν άνθρωπο.
Η αντίφαση ανάμεσα στη γνώση και το συναίσθημα
Στον πυρήνα αυτής της επικοινωνίας εντοπίζεται μια θεμελιώδης αντίφαση: ο έφηβος μπορεί να γνωρίζει ότι συνομιλεί με ένα τεχνολογικό σύστημα, ωστόσο συναισθηματικά βιώνει την επαφή ως μια πραγματική σχέση. Η κα Αποστολοπούλου συνδέει το φαινόμενο με τον ανθρωπομορφισμό, δηλαδή την ανθρώπινη τάση να αποδίδουμε συναισθήματα και χαρακτηριστικά σε μη ανθρώπινες οντότητες. Όπως εξηγεί, ο σχεδιασμός των chatbots μπορεί να ενισχύσει αυτή την τάση, καθώς διαθέτουν όνομα, φωνή ή προσωπικότητα, θυμούνται προηγούμενες συνομιλίες και απαντούν σαν να έχουν δικά τους συναισθήματα. Γι' αυτόν τον λόγο, υπογραμμίζει, είναι άκρως σημαντικές οι αυθεντικές σχέσεις μέσα στην οικογένεια και στο σχολείο, ήδη από μικρή ηλικία. Το βίωμα της πραγματικής ενσυναίσθησης μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αναγνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα στην ανθρώπινη κατανόηση και στην προσομοίωσή της.
Ένα εργαλείο έκφρασης με όρια
Η ψυχολόγος αποφεύγει τόσο τη δαιμονοποίηση όσο και την εξιδανίκευση της τεχνητής νοημοσύνης. Μια συνομιλία με chatbot μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να βοηθήσει έναν έφηβο που δυσκολεύεται να εκφραστεί να οργανώσει τις σκέψεις του, να αναγνωρίσει τα συναισθήματά του ή να προετοιμαστεί για μια δύσκολη συζήτηση με τους γονείς ή τους φίλους του. Μπορεί επίσης να αποτελέσει έναν χώρο εξάσκησης επικοινωνιακών δεξιοτήτων, τις οποίες στη συνέχεια θα χρησιμοποιήσει στην καθημερινή ζωή. Η αξία αυτής της χρήσης έγκειται στην ενίσχυση της έκφρασης και της επικοινωνίας του παιδιού. Το όριο γίνεται ανησυχητικό όταν η εφαρμογή αρχίζει να υποκαθιστά τις ανθρώπινες σχέσεις ή την αναγκαία επαγγελματική υποστήριξη.
Όταν η διαρκής επιβεβαίωση γίνεται επικίνδυνη
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι περιπτώσεις στις οποίες ένας έφηβος εκφράζει έντονη απελπισία ή σκέψεις αυτοτραυματισμού. Σε αυτές τις συνθήκες, τονίζει η κα Αποστολοπούλου, μια απάντηση που απλώς ακούγεται υποστηρικτική δεν αρκεί. Απαιτούνται αναγνώριση της σοβαρότητας της κατάστασης και κατάλληλη ανθρώπινη παρέμβαση. Ένας κίνδυνος που επισημαίνει είναι η τάση ορισμένων εργαλείων να συμφωνούν υπερβολικά με τον χρήστη. Αντί να αναγνωρίσουν μια επικίνδυνη σκέψη και να ανταποκριθούν με ασφάλεια, ενδέχεται να την επιβεβαιώσουν ή να την ενισχύσουν, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο επαναλαμβανόμενης επιβεβαίωσης. Οι παρεμβάσεις ασφαλείας των εταιρειών, προσθέτει, δεν αναιρούν την ανάγκη σύνδεσης με πραγματικούς ανθρώπους ούτε μετατρέπουν ένα chatbot σε υποκατάστατο ψυχοθεραπείας.
Προειδοποιητικά σημάδια για τους γονείς
Η συστηματική προτίμηση του chatbot έναντι των φίλων και της οικογένειας αποτελεί ένα πρώτο προειδοποιητικό σημάδι. Προσοχή χρειάζονται επίσης η εγκατάλειψη δραστηριοτήτων που προηγουμένως ευχαριστούσαν το παιδί και η έντονη δυσφορία όταν δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει την εφαρμογή. Αλλαγές στον ύπνο, στη διάθεση, στις διατροφικές συνήθειες ή στη σχολική λειτουργικότητα, σε συνδυασμό με τη διαρκή αναζήτηση συμβουλών και επιβεβαίωσης από το chatbot, είναι στοιχεία που πρέπει να προβληματίσουν την οικογένεια. Όταν η δυσφορία είναι έντονη, επιμένει και επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα του παιδιού, η κα Αποστολοπούλου συστήνει την αναζήτηση βοήθειας από ειδικό ψυχικής υγείας.
Η στάση των γονέων και η ανάγκη διαλόγου
Ο τρόπος με τον οποίο θα αντιδράσουν οι γονείς είναι καθοριστικός. Η απότομη απαγόρευση, η ειρωνεία ή η υποτίμηση της συνήθειας του παιδιού μπορεί, όπως εξηγεί η κα Αποστολοπούλου, να εντείνουν την απόσυρση και την απομάκρυνσή του. Προτείνει στους γονείς να προσεγγίσουν τον έφηβο με ειλικρινές ενδιαφέρον, να τον ρωτήσουν τι του προσφέρει αυτή η επικοινωνία και να ακούσουν την απάντησή του. Μπορούν να δοκιμάσουν μαζί του τα εργαλεία, να συμφωνήσουν όρια στη χρήση και να δημιουργήσουν περισσότερες ευκαιρίες ουσιαστικής επαφής εκτός οθόνης, μέσα από κοινά γεύματα, εκδρομές, δραστηριότητες και επαφή με τη φύση. Απαραίτητη θεωρεί και την ενημέρωση για την ιδιωτικότητα. Η αίσθηση ότι το chatbot αποτελεί ασφαλή χώρο εξομολόγησης δεν σημαίνει ότι οι συνομιλίες παραμένουν ιδιωτικές υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, καθώς ενδέχεται να αποθηκεύονται ή να χρησιμοποιούνται για άλλους σκοπούς. Η προστασία των παιδιών είναι και ευθύνη των εταιρειών.
Η κα Αποστολοπούλου υπογραμμίζει ότι οι δικλείδες προστασίας πρέπει να ενσωματώνονται στον σχεδιασμό των εφαρμογών. Ζητά ουσιαστική επαλήθευση ηλικίας, σαφή όρια στον τρόπο με τον οποίο ένα chatbot παρουσιάζεται ως φίλος ή σύντροφος και παρεμβάσεις που ενθαρρύνουν τα διαλείμματα από την παρατεταμένη χρήση. Σε καταστάσεις κρίσης, θεωρεί αναγκαία την ύπαρξη πρωτοκόλλων που κατευθύνουν τον ανήλικο σε ανθρώπινη βοήθεια. Παράλληλα, ζητά διαφάνεια στη διαχείριση των προσωπικών δεδομένων και σαφείς περιορισμούς στην αποθήκευση και την εμπορική αξιοποίηση ευαίσθητων εξομολογήσεων. Στόχος, καταλήγει, είναι η τεχνητή νοημοσύνη να ενισχύει την αυτονομία, τη δημιουργικότητα και τις δεξιότητες των παιδιών, να τα βοηθά να εκφράζονται, να μαθαίνουν και να επικοινωνούν, διατηρώντας την ανθρώπινη επαφή στο επίκεντρο.
Πιο Δημοφιλή
Πιο Πρόσφατα
Ψυχολόγος: Πώς τα chatbots γίνονται στήριγμα για τους εφήβους