Σκάνδαλο IVF στα κατεχόμενα: 30 παιδιά και καταγγελίες για λάθος δότες

Σοβαρές καταγγελίες για θεραπείες εξωσωματικής γονιμοποίησης στα κατεχόμενα της Κύπρου φέρνει στο φως έρευνα του BBC, με τουλάχιστον 30 παιδιά, κυρίως βρετανικής καταγωγής, να βρίσκονται στο επίκεντρο υποθέσεων όπου οι γονείς αμφισβητούν αν χρησιμοποιήθηκε πράγματι το γενετικό υλικό του δότη που είχαν επιλέξει και πληρώσει.

Η υπόθεση αποκτά ιδιαίτερα μεγάλες διαστάσεις, καθώς περίπου οι μισές από τις περιπτώσεις που εξετάστηκαν συνδέονται, σύμφωνα με το βρετανικό δίκτυο, με μία συγκεκριμένη μονάδα εξωσωματικής, το Dogus IVF Centre.

Η νέα έρευνα έρχεται σε συνέχεια των πρώτων επτά υποθέσεων που είχαν δημοσιοποιηθεί νωρίτερα μέσα στη χρονιά. Οι γονείς περιγράφουν ότι πριν ξεκινήσουν τις θεραπείες είχαν επιλέξει ανώνυμους δότες βάσει συγκεκριμένων χαρακτηριστικών, όπως ιατρικό ιστορικό, εμφάνιση, μόρφωση και στοιχεία προσωπικότητας.

Σήμερα, αρκετές από αυτές τις οικογένειες υποστηρίζουν ότι υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις πως χρησιμοποιήθηκε διαφορετικός δότης από εκείνον που τους είχε παρουσιαστεί.

Μία από τις μητέρες, η Ρέιτσελ, δήλωσε στο BBC ότι θεωρεί την υπόθεση «απόλυτο σκάνδαλο», αφού, όπως υποστηρίζει, τα αποτελέσματα των ελέγχων που πραγματοποίησε έδειξαν ότι ο δότης δεν ήταν εκείνος που είχε επιλέξει κατά τη διαδικασία της εξωσωματικής.

Στο επίκεντρο των καταγγελιών βρίσκονται τρία πρόσωπα που είχαν σχέση με τη φροντίδα και τον συντονισμό ασθενών στη συγκεκριμένη κλινική: η γιατρός Φιρντέβς Ουγκούζ Τιπ, ο γιατρός Σεβκέτ Αλπτούρκ και η συντονίστρια ασθενών Τζούλι Χόντσον.

Οι γονείς που μίλησαν στο BBC αποδίδουν ευθύνες σε στελέχη της κλινικής και υποστηρίζουν ότι παραπλανήθηκαν. Η Φιρντέβς Ουγκούζ Τιπ αρνείται τις σχετικές κατηγορίες, ενώ, σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο Σεβκέτ Αλπτούρκ και η Τζούλι Χόντσον δεν απάντησαν στα ερωτήματα του βρετανικού μέσου.

Τεστ DNA, καταγγελίες και ερωτήματα για το κανονιστικό πλαίσιο

Η υπόθεση προκαλεί πρόσθετο προβληματισμό εξαιτίας του ρυθμιστικού περιβάλλοντος στα κατεχόμενα, το οποίο περιγράφεται ως σημαντικά πιο ελαστικό σε σχέση με το αντίστοιχο πλαίσιο σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Αυτό έχει επιτρέψει την ανάπτυξη ενός ισχυρού ρεύματος ιατρικού τουρισμού, με κλινικές να προσελκύουν ασθενείς από το εξωτερικό, ιδιαίτερα από τη Βρετανία, προβάλλοντας χαμηλότερο κόστος, υψηλά ποσοστά επιτυχίας και μεγάλη διαθεσιμότητα δοτών.

Μετά τη δημοσιοποίηση των πρώτων καταγγελιών τον Μάρτιο, το τοπικό «Υπουργείο Υγείας» ανακοίνωσε ότι θα διεξαγόταν έρευνα. Ωστόσο, σύμφωνα με το BBC, δεν έχει υπάρξει μέχρι στιγμής ουσιαστική δημόσια ενημέρωση για την πορεία ή τα αποτελέσματά της.

Οι υποψίες αρκετών οικογενειών ενισχύθηκαν όταν άρχισαν να παρατηρούν χαρακτηριστικά στα παιδιά τους τα οποία, κατά την εκτίμησή τους, δεν ταίριαζαν με τα στοιχεία των δοτών που είχαν επιλέξει.

Μέχρι στιγμής, 11 από τα περίπου 30 παιδιά έχουν υποβληθεί σε εξετάσεις DNA. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το BBC, τα αποτελέσματα εμφάνισαν γενετική καταγωγή συνδεόμενη με την Τουρκία και γειτονικές περιοχές, ενώ οι οικογένειες υποστηρίζουν ότι αυτό ενίσχυσε την πεποίθησή τους πως δεν χρησιμοποιήθηκε το γενετικό υλικό των αρχικά επιλεγμένων δοτών.

Οι περισσότερες από τις περιπτώσεις που συνδέονται με την Dogus αφορούν θεραπείες οι οποίες πραγματοποιήθηκαν την περίοδο από το 2012 έως το 2024.

Η Λόρα Μπρίτζενς, ιδρύτρια της οργάνωσης Donor Conceived UK, χαρακτήρισε τις αναφορές ιδιαίτερα ανησυχητικές και τόνισε ότι οι άνθρωποι που έχουν γεννηθεί με τη χρήση γενετικού υλικού δότη έχουν θεμελιώδες συμφέρον να γνωρίζουν την πραγματική γενετική τους καταγωγή.

Η περίπτωση της Ρέιτσελ είναι μία από εκείνες που παρουσιάζονται αναλυτικά στην έρευνα.

Μετά το πρώτο δημοσίευμα του BBC αποφάσισε να προχωρήσει μαζί με τον 13χρονο γιο της, Τζόνα, σε εξέταση DNA. Όπως ανέφερε, αρχικά θεωρούσε πιθανό να είχε γίνει ένα μεμονωμένο λάθος, όμως στη συνέχεια άρχισε να πιστεύει ότι το πρόβλημα είχε μεγαλύτερη έκταση.

Το 2012, όταν ήταν 39 ετών, είχε επιλέξει το Dogus IVF Centre και είχε καταβάλει περίπου 4.000 ευρώ για θεραπεία που, όπως της είχε παρουσιαστεί, θα περιλάμβανε σπέρμα από τη δανέζικη τράπεζα Cryos International.

Η ίδια είχε επιλέξει έναν ανώνυμο Δανό δότη με το ψευδώνυμο «Ditto», ο οποίος, σύμφωνα με τα στοιχεία που της είχαν δοθεί, θα επέτρεπε την αποκάλυψη της ταυτότητάς του όταν το παιδί θα συμπλήρωνε το 18ο έτος της ηλικίας του.

Η συγκεκριμένη δυνατότητα ήταν, όπως εξήγησε, βασικός λόγος για την επιλογή της, καθώς ήθελε ο γιος της να έχει στο μέλλον τη δυνατότητα να αναζητήσει τον βιολογικό του δότη, εφόσον το επιθυμούσε.

Οι αμφιβολίες άρχισαν όταν, κατά την ίδια, η κλινική δεν της έστειλε πιστοποιητικό που να αποδεικνύει τη χρήση του συγκεκριμένου γενετικού υλικού.

Η εξέταση DNA επιβεβαίωσε ότι ο Τζόνα είναι βιολογικό παιδί της Ρέιτσελ, όμως, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, ο πατρικός γενετικός παράγοντας δεν αντιστοιχούσε στον δότη που είχε επιλέξει.

Ακόμη μεγαλύτερα ερωτήματα προκάλεσε η θέση της Cryos International. Η τράπεζα σπέρματος ανέφερε στο BBC ότι δεν είχε αποστείλει γενετικό υλικό στην Dogus, παρότι, σύμφωνα με τις καταγγελίες των οικογενειών, η συνεργασία με την Cryos παρουσιαζόταν ως μέρος της διαδικασίας.

«Συστημικό πρόβλημα» καταγγέλλουν ειδικοί – Τι απαντούν οι εμπλεκόμενοι

Ειδικοί στον χώρο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής επισημαίνουν ότι η χρήση λανθασμένου γενετικού υλικού αποτελεί εξαιρετικά σοβαρό περιστατικό και ότι η επανάληψη παρόμοιων υποθέσεων δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται εύκολα ως ένα απλό μεμονωμένο λάθος.

Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που παραθέτει το BBC, η συχνότητα των καταγγελιών δημιουργεί ερωτήματα για ενδεχόμενη σοβαρή αμέλεια ή σκόπιμη παραπλάνηση. Πρόκειται, πάντως, για καταγγελίες και εκτιμήσεις που δεν ισοδυναμούν από μόνες τους με δικαστική διαπίστωση απάτης.

Η Βρετανική Εταιρεία Γονιμότητας φέρεται να θεωρεί ότι η υπόθεση μπορεί να παραπέμπει σε ευρύτερο συστημικό πρόβλημα, το οποίο ενδεχομένως δεν περιορίζεται σε έναν γιατρό ή σε μία μόνο κλινική.

Στις 15 περιπτώσεις που, σύμφωνα με την έρευνα, έχουν επιβεβαιωθεί σε σχέση με την Dogus, ο Σεβκέτ Αλπτούρκ φέρεται να είχε αναλάβει έξι οικογένειες, χωρίς να έχει δώσει απαντήσεις στα ερωτήματα του BBC.

Η Φιρντέβς Ουγκούζ Τιπ, που συνδέεται με εννέα από τις συγκεκριμένες περιπτώσεις και με επιπλέον περιστατικά σε άλλη κλινική, αρνείται ότι φέρει την ευθύνη για την επιλογή και προμήθεια του σπέρματος και αποδίδει το συγκεκριμένο σκέλος στον Αλπτούρκ.

Η Τζούλι Χόντσον, η οποία, σύμφωνα με τις οικογένειες, είχε αποστείλει γραπτές διαβεβαιώσεις σχετικά με τις θεραπείες, δεν απάντησε στις δημοσιογραφικές ερωτήσεις.

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν και οι δηλώσεις του διευθύνοντος συμβούλου της Cryos, Όλε Σου, ο οποίος ανέφερε ότι η εταιρεία του είχε διακόψει κάθε σχέση με την Dogus ήδη από το 2016.

Σύμφωνα με τον ίδιο, η Cryos προχώρησε τότε σε διακοπή συνεργασίας όταν διαπίστωσε ότι ασθενείς φέρονταν να καταβάλλουν χρήματα με την εντύπωση ότι θα χρησιμοποιούνταν γενετικό υλικό της δανέζικης τράπεζας, χωρίς να πραγματοποιούνται αντίστοιχες παραγγελίες.

Για τις οικογένειες, η υπόθεση δεν περιορίζεται μόνο στο οικονομικό σκέλος ή στην πιθανότητα εξαπάτησης. Αγγίζει ένα πολύ βαθύτερο ζήτημα: το δικαίωμα των παιδιών να γνωρίζουν τη γενετική τους καταγωγή, το ιατρικό ιστορικό του πραγματικού δότη και την πιθανή ύπαρξη βιολογικών ετεροθαλών αδελφών.

Η Ρέιτσελ επιμένει ότι η αγάπη της για τον γιο της δεν αλλάζει σε τίποτα. Εκείνο που θεωρεί απαράδεκτο είναι ότι, εφόσον οι καταγγελίες επιβεβαιωθούν πλήρως, το παιδί στερήθηκε τη δυνατότητα να γνωρίζει την πραγματική ταυτότητα του δότη που συνέβαλε στη γέννησή του.

Η έρευνα του BBC ανοίγει πλέον ένα πολύ ευρύτερο ζήτημα για την ασφάλεια της εξωσωματικής γονιμοποίησης, την ιχνηλασιμότητα του γενετικού υλικού και την εποπτεία κλινικών ιατρικού τουρισμού στα κατεχόμενα.

Με δεκάδες οικογένειες να ζητούν απαντήσεις, εξετάσεις DNA να αλλάζουν όσα πίστευαν επί χρόνια για τη γενετική καταγωγή των παιδιών τους και σοβαρές καταγγελίες να παραμένουν υπό διερεύνηση, η υπόθεση απέχει πολύ από το να θεωρηθεί λήξασα.