«Σκοτεινό χρήμα» και κλίμα: Ποιος χρηματοδοτεί τον πόλεμο κατά της παραδοσιακής ενέργειας

Πίσω από τη δημόσια εικόνα των οργανώσεων που δραστηριοποιούνται για το κλίμα και την ενεργειακή μετάβαση εξελίσσεται μια πολύ μεγαλύτερη σύγκρουση για το ποιος τελικά διαμορφώνει την ενεργειακή πολιτική, ποιος χρηματοδοτεί τις εκστρατείες πίεσης και ποιος πληρώνει το πραγματικό κόστος των αποφάσεων.

Σε άρθρο του που δημοσιεύθηκε αρχικά στο The Word Merchant, ο Stephen Heins στρέφει τα πυρά του σε ένα δίκτυο μη κυβερνητικών οργανώσεων, φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, δικηγορικών σχημάτων και μεγάλων δωρητών, υποστηρίζοντας ότι πίσω από ένα μέρος της παγκόσμιας εκστρατείας για το κλίμα βρίσκεται ένας μηχανισμός πολιτικής και νομικής επιρροής με ισχυρή χρηματοδότηση.

Η βασική του καταγγελία είναι ότι οργανώσεις που εμφανίζονται ως ανεξάρτητοι θεματοφύλακες του περιβάλλοντος έχουν αποκτήσει τη δυνατότητα να επηρεάζουν κυβερνήσεις, δικαστήρια, ερευνητικά προγράμματα και την κοινή γνώμη, χωρίς πάντοτε να είναι εξίσου ορατό ποιοι χρηματοδοτούν τις συγκεκριμένες παρεμβάσεις.

Στο επίκεντρο βρίσκεται το λεγόμενο climate lawfare: η συστηματική χρήση αγωγών και δικαστικών διαδικασιών εναντίον εταιρειών πετρελαίου, φυσικού αερίου και άλλων ενεργειακών επιχειρήσεων, με στόχο την απόδοση ευθύνης για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Ο Heins αντιμετωπίζει αυτή τη στρατηγική ως έναν παράλληλο μηχανισμό άσκησης ενεργειακής πολιτικής μέσω των δικαστηρίων. Υποστηρίζει ότι όταν πολιτικές που δεν έχουν περάσει από την εκλογική διαδικασία επιχειρείται να επιβληθούν μέσω μαζικών δικαστικών διεκδικήσεων, δημιουργείται σοβαρό ζήτημα δημοκρατικής λογοδοσίας.

Χρηματοδότηση, αγωγές και το δίκτυο πίσω από τον «νομικό πόλεμο»

Ιδιαίτερη συζήτηση έχει προκαλέσει στις ΗΠΑ η χρηματοδότηση δικηγορικών εταιρειών που χειρίζονται υποθέσεις κατά μεγάλων ενεργειακών ομίλων. Η Sher Edling, η οποία έχει αναλάβει σειρά αγωγών για λογαριασμό πολιτειών και τοπικών αρχών, έχει λάβει σημαντική οικονομική υποστήριξη από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς.

Στοιχεία που έχουν επικαλεστεί αμερικανικές κοινοβουλευτικές έρευνες δείχνουν χρηματοδότηση πολλών εκατομμυρίων δολαρίων από το New Venture Fund και άλλους μη κερδοσκοπικούς φορείς. Οι επικριτές αυτών των μηχανισμών χρησιμοποιούν τον όρο «dark money», κυρίως όταν η τελική ταυτότητα των αρχικών δωρητών δεν είναι άμεσα ορατή. Ο χαρακτηρισμός αποτελεί πολιτική αξιολόγηση και δεν σημαίνει από μόνος του ότι η χρηματοδότηση είναι παράνομη.

Στη σχετική συζήτηση έχουν εμφανιστεί επίσης το Tides Foundation, το Resources Legacy Fund και άλλα ιδρύματα που έχουν στηρίξει οργανώσεις ή προγράμματα γύρω από την κλιματική πολιτική και τις σχετικές δικαστικές διεκδικήσεις.

Το ίδιο μοντέλο συναντάται και στην Ευρώπη. Το European Climate Foundation χρηματοδοτεί εκατοντάδες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ερευνητικά κέντρα και φορείς που δραστηριοποιούνται στην ενεργειακή μετάβαση. Η ClientEarth, μία από τις σημαντικότερες οργανώσεις που χρησιμοποιούν τη νομική οδό για περιβαλλοντικές υποθέσεις, δηλώνει ότι το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων της προέρχεται από ιδρύματα και κυβερνητικά προγράμματα.

Στους δημοσιοποιημένους χρηματοδότες της ClientEarth κατά τα προηγούμενα χρόνια έχουν περιληφθεί μεγάλα φιλανθρωπικά ιδρύματα και κλιματικά funds. Αυτό ακριβώς βρίσκεται στον πυρήνα της κριτικής: οργανώσεις με σημαντικούς οικονομικούς πόρους μπορούν να χρησιμοποιούν τη νομική οδό για να επηρεάζουν επενδύσεις δισεκατομμυρίων και να καθυστερούν ή να ακυρώνουν ενεργειακά έργα.

Ο Heins θεωρεί ότι αυτή η δραστηριότητα έχει ξεπεράσει τα όρια της παραδοσιακής περιβαλλοντικής πίεσης. Κατά την άποψή του, δημιουργείται ένας μηχανισμός στον οποίο ιδιωτικά κεφάλαια χρηματοδοτούν οργανώσεις, νομικούς και ερευνητικά προγράμματα που στη συνέχεια επηρεάζουν δημόσιες πολιτικές με τεράστιες οικονομικές συνέπειες.

Το κρίσιμο αίτημα που προκύπτει είναι η διαφάνεια. Ποιος χρηματοδοτεί μια οργάνωση, ποια συμφέροντα έχει ένας δωρητής, ποιες υποθέσεις χρηματοδοτούνται και κατά πόσο υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων πρέπει να είναι δημόσια γνωστά όταν η δράση αυτή επιχειρεί να διαμορφώσει κρατική πολιτική.

Η αντιπαράθεση γίνεται ακόμη σκληρότερη όταν περνά στο πεδίο της επιστήμης. Ο Heins κατηγορεί μέρος του κλιματικού ακτιβισμού ότι χρηματοδοτεί έρευνες και επικοινωνιακές καμπάνιες που προβάλλουν συγκεκριμένα πολιτικά συμπεράσματα ως τη μοναδική αποδεκτή λύση.

Η κριτική του δεν αφορά την ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής. Εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο επιστημονικά δεδομένα μετατρέπονται σε επιχειρήματα υπέρ συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών, όπως το Net Zero, χωρίς επαρκή συζήτηση για το οικονομικό κόστος, την ασφάλεια εφοδιασμού και τις κοινωνικές επιπτώσεις.

Η διάκριση αυτή είναι ουσιαστική. Άλλο η επιστημονική διαπίστωση για τις εκπομπές και τη θέρμανση του πλανήτη και άλλο η επιλογή του ενεργειακού μείγματος με το οποίο μια κοινωνία θα επιχειρήσει να περιορίσει αυτές τις εκπομπές.

Ενεργειακή φτώχεια: Όταν το κόστος των αποφάσεων περνά στους φτωχότερους

Το ισχυρότερο επιχείρημα της κριτικής αφορά τον αναπτυσσόμενο κόσμο. Η ενεργειακή φτώχεια παραμένει τεράστια. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας υπολογίζει ότι περίπου 600 εκατομμύρια άνθρωποι στην Αφρική εξακολουθούν να μην έχουν πρόσβαση σε ηλεκτρική ενέργεια.

Για τις συγκεκριμένες κοινωνίες, η συζήτηση για την ενέργεια δεν αφορά μόνο το αποτύπωμα άνθρακα. Αφορά ηλεκτρικό ρεύμα στα νοσοκομεία, ψυγεία για φάρμακα και τρόφιμα, ύδρευση, βιομηχανική παραγωγή, εκπαίδευση, μεταφορές και τη δυνατότητα εκατομμυρίων ανθρώπων να ξεφύγουν από την ακραία φτώχεια.

Το ανθρώπινο κόστος της έλλειψης σύγχρονης ενέργειας είναι ήδη τεράστιο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου 2,9 εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν πρόωρα κάθε χρόνο από ασθένειες που συνδέονται με τη ρύπανση του αέρα μέσα στα σπίτια, η οποία προκαλείται από τη χρήση ξύλου, κάρβουνου, γεωργικών υπολειμμάτων, κηροζίνης και άλλων ρυπογόνων καυσίμων για μαγείρεμα.

Οι γυναίκες και τα παιδιά υφίστανται δυσανάλογο μέρος αυτής της επιβάρυνσης, καθώς σε πολλές αναπτυσσόμενες κοινωνίες περνούν περισσότερο χρόνο κοντά στις εστίες μαγειρέματος και αναλαμβάνουν τη συλλογή καυσόξυλων.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Heins θεωρεί προβληματική κάθε πολιτική που αποκλείει εκ των προτέρων τεχνολογίες ικανές να προσφέρουν σταθερή και σχετικά φθηνή ενέργεια. Η άποψή του είναι ότι η απανθρακοποίηση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ιδεολογική δοκιμασία στην οποία κάθε χρήση ορυκτών καυσίμων θεωρείται αυτομάτως απαράδεκτη ανεξαρτήτως κοινωνικών συνθηκών.

Παρόμοια κριτική ασκεί και στην αντιμετώπιση της πυρηνικής ενέργειας. Η σύγχρονη πυρηνική τεχνολογία, συμπεριλαμβανομένων των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων (SMR), μπορεί να προσφέρει ηλεκτρική ισχύ με πολύ χαμηλές εκπομπές άνθρακα και σταθερή παραγωγή, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα σημαντική σε ένα ενεργειακό σύστημα με αυξανόμενη συμμετοχή διαλείπουσας παραγωγής.

Η ηλιακή και η αιολική ενέργεια έχουν κατακτήσει σημαντικό μέρος της παγκόσμιας αγοράς και το κόστος τους έχει μειωθεί δραστικά. Παραμένουν, όμως, εξαρτημένες από τις καιρικές συνθήκες. Όσο αυξάνεται το ποσοστό τους στο δίκτυο, απαιτούνται ισχυρότερα δίκτυα, αποθήκευση, διασυνδέσεις και ελεγχόμενες μονάδες παραγωγής που μπορούν να καλύψουν τη ζήτηση όταν δεν υπάρχει ήλιος ή άνεμος.

Αυτό είναι ένα από τα σημεία που, σύμφωνα με τον Heins, συχνά εξαφανίζεται από τον δημόσιο διάλογο. Το πραγματικό κόστος ενός ενεργειακού συστήματος δεν περιορίζεται στην τιμή παραγωγής μιας κιλοβατώρας από ένα φωτοβολταϊκό ή μια ανεμογεννήτρια. Περιλαμβάνει ολόκληρο το σύστημα που απαιτείται για να υπάρχει ρεύμα 24 ώρες το εικοσιτετράωρο.

Η ίδια ανάγκη γίνεται ακόμη εντονότερη με την εκρηκτική ανάπτυξη των data centers και της τεχνητής νοημοσύνης. Οι νέες ψηφιακές υποδομές απαιτούν τεράστιες ποσότητες συνεχούς ηλεκτρικής ενέργειας και αναγκάζουν ήδη κυβερνήσεις και εταιρείες να επανεξετάζουν τεχνολογίες που λίγα χρόνια πριν θεωρούνταν πολιτικά ανεπιθύμητες.

Η εναλλακτική που προτείνεται είναι ένας «ενεργειακός ανθρωπισμός»: ένα ενεργειακό σύστημα που δεν ξεκινά από την ιδεολογική απαγόρευση μιας τεχνολογίας, αλλά από το ερώτημα ποιος συνδυασμός μπορεί να προσφέρει περισσότερη, ασφαλέστερη, καθαρότερη και οικονομικότερη ενέργεια.

Αυτό σημαίνει αξιοποίηση ανανεώσιμων πηγών, πυρηνικής ενέργειας, αποθήκευσης, δικτύων και, όπου παραμένει αναγκαίο, συμβατικών καυσίμων, με σταδιακή μετάβαση ανάλογα με τις πραγματικές δυνατότητες κάθε οικονομίας.

Στο επίκεντρο αυτής της αντίληψης βρίσκονται η αφθονία ενέργειας, η αξιοπιστία των δικτύων, η οικονομική ανάπτυξη, η βιομηχανική παραγωγή και η ανθρώπινη υγεία. Η ενεργειακή πολιτική, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, πρέπει να μετρά την επιτυχία της και από το κατά πόσο μειώνει τη φτώχεια και αυξάνει την ποιότητα ζωής.

Το ζήτημα της χρηματοδότησης των ΜΚΟ επιστρέφει έτσι ως θέμα δημοκρατικού ελέγχου. Φιλανθρωπικές οργανώσεις έχουν κάθε δικαίωμα να χρηματοδοτούν περιβαλλοντικές δράσεις, όπως και εταιρείες να υπερασπίζονται τα οικονομικά τους συμφέροντα. Όταν όμως ιδιωτικά δίκτυα αποκτούν τη δυνατότητα να επηρεάζουν δικαστικές αποφάσεις, κρατικές πολιτικές και τεράστιες επενδύσεις, η απαίτηση για πλήρη γνωστοποίηση των χρηματοδοτικών σχέσεων γίνεται επιτακτική.

Ο Heins ζητά αυστηρότερους κανόνες για τις συγκρούσεις συμφερόντων, μεγαλύτερη διαφάνεια στους δωρητές και επανεξέταση των φορολογικών προνομίων όταν μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί μετατρέπονται ουσιαστικά σε μηχανισμούς πολιτικής πίεσης.

Η πραγματική σύγκρουση, τελικά, δεν αφορά μόνο το κλίμα. Αφορά το ποιος αποφασίζει για την ενέργεια, με ποια χρήματα, υπό ποιον έλεγχο και με ποιο κόστος για την κοινωνία. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν μπορεί να μετατραπεί σε άλλοθι για αδιαφανή δίκτυα επιρροής, όπως και η ανάγκη για οικονομική ανάπτυξη δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για την άρνηση των περιβαλλοντικών προβλημάτων.

Η ενεργειακή μετάβαση θα κριθεί από την ικανότητά της να εξασφαλίσει άφθονη, αξιόπιστη και προσιτή ενέργεια σε δισεκατομμύρια ανθρώπους. Εάν καταλήξει να αποτελεί προνόμιο των πλούσιων κοινωνιών και βάρος για εκείνους που ακόμη στερούνται ηλεκτρισμού, τότε ο λογαριασμός της ιδεολογίας θα έχει περάσει για ακόμη μία φορά σε εκείνους που έχουν τη μικρότερη δυνατότητα να τον πληρώσουν.