Όλοι μοιάζουν να παίζουν τα ρέστα τους στη Μέση Ανατολή, σε μια συγκυρία όπου η ρητορική περί ανοιχτών διαύλων διπλωματίας συνυπάρχει με μια πραγματικότητα στρατιωτικής κινητοποίησης που παραπέμπει σε προδιαγεγραμμένη σύγκρουση. Τα στοιχήματα υπέρ της τελικής αποτροπής ενός πολέμου εμφανίζουν τεράστιες αποδόσεις, στοιχείο που μεταφράζεται σε εξαιρετικά περιορισμένες πιθανότητες αποκλιμάκωσης. Η πολεμική αναμέτρηση προβάλλει ως ενδεχόμενο με βαριά δυναμική, ενώ στον ελληνικό χώρο η Σούδα συγκεντρώνει αυξημένη παρουσία υπερσύγχρονων μαχητικών και στρατιωτικών μέσων, υπενθυμίζοντας ότι η γεωγραφία παραμένει αμείλικτη και η Ελλάδα βρίσκεται εντός του ευρύτερου επιχειρησιακού πλαισίου.
Στο επίκεντρο βρίσκεται το Ιράν και το κρίσιμο διακύβευμα που υπερβαίνει τη ρητορική περί πυρηνικού προγράμματος. Ο πυρήνας της αντιπαράθεσης αφορά την καθεστωτική σταθερότητα στην Τεχεράνη. Καμία από τις δύο πλευρές δεν διαθέτει ουσιαστικό περιθώριο υποχώρησης. Το ιρανικό καθεστώς δεν πρόκειται να εγκαταλείψει το βαλλιστικό του οπλοστάσιο ούτε το δικαίωμα ανάπτυξης πυρηνικής τεχνολογίας για ειρηνικούς σκοπούς, καθώς κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με στρατηγική αυτοακύρωση. Η Ουάσινγκτον, από την πλευρά της, αντιμετωπίζει με καχυποψία κάθε ενδεχόμενη συμφωνία, εκτιμώντας ότι θα λειτουργούσε ως μηχανισμός αγοράς χρόνου για την ιρανική πλευρά, ενώ γνωρίζει ότι ενδεχόμενο μονομερές ισραηλινό πλήγμα θα την υποχρεώσει να εμπλακεί για να αποτρέψει συντριπτικά αντίποινα εις βάρος του Ισραήλ και αμερικανικών συμφερόντων.
Η παρούσα φάση αποτελεί ουσιαστικά την κορύφωση της γεωπολιτικής αλυσίδας που ενεργοποιήθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2023. Η επίθεση που δέχθηκε το Ισραήλ κατέδειξε μια σοβαρή αποτυχία πληροφοριών, αποτέλεσμα υπεροψίας και υπερβολικής εμπιστοσύνης στην τεχνολογική υπεροχή και στην αντίληψη ότι η αποτροπή λειτουργούσε απρόσκοπτα. Η πραγματικότητα διέψευσε τις βεβαιότητες. Το Ισραήλ, ωστόσο, διέθετε σχέδια και σαφείς επιδιώξεις, με στρατηγικό στόχο την εξουδετέρωση της υπαρξιακής απειλής που αποδίδει στην ιρανική ηγεσία. Η σύγκρουση με το Ιράν και τα δίκτυα επιρροής του εντάσσεται σε αυτή τη λογική.
Η Τεχεράνη υποστήριξε διαχρονικά δρώντες όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ και οι Χούθι, διαμορφώνοντας έναν περιφερειακό άξονα πίεσης. Το Ισραήλ επιχείρησε συστηματικά να αποδυναμώσει αυτά τα «πλοκάμια», δημιουργώντας τις προϋποθέσεις άμεσης αναμέτρησης με την Ισλαμική Δημοκρατία. Παράλληλα, η κρίση επηρεάζει έμμεσα και το ουκρανικό μέτωπο. Η Μόσχα θα επωφελείτο από μετατόπιση της αμερικανικής προσοχής, αν και η ιρανορωσική σύμπλευση παραμένει κυρίως τακτική, καθώς σε στρατηγικό επίπεδο τα συμφέροντα αποκλίνουν. Στον περιφερειακό συσχετισμό ισχύος, η στάση της Σαουδικής Αραβίας και η προοπτική διεύρυνσης των Συμφωνιών του Αβραάμ αποτέλεσαν πλήγμα για τις ιρανικές ηγεμονικές φιλοδοξίες και επιτάχυναν τις εξελίξεις.
Η εμπειρία καταδεικνύει ότι όταν ενεργοποιείται μια πολεμική μηχανή τέτοιας κλίμακας και κόστους, η αναδίπλωση καθίσταται πολιτικά δυσχερής. Ανεξαρτήτως του αν θα επιτευχθεί καθεστωτική αλλαγή στην Τεχεράνη, η χρήση στρατιωτικής ισχύος θα λειτουργήσει ως μήνυμα προς συμμάχους και αντιπάλους. Η έκβαση μιας ευρείας σύγκρουσης παραμένει αβέβαιη. Το ενδεχόμενο πλήγματος σε αμερικανικές βάσεις, η απουσία άτυπων μηχανισμών αποφυγής κλιμάκωσης και η πιθανότητα ενεργειακής αναταραχής συνθέτουν ένα εκρηκτικό μίγμα. Τα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται άνω του 20% της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου και σημαντικό ποσοστό υγροποιημένου φυσικού αερίου, αποτελούν κρίσιμο κόμβο και δυνητικό σημείο ανάφλεξης.
Στο εσωτερικό του Ιράν παρατηρούνται διεργασίες και ζυμώσεις. Η προοπτική εναλλακτικής διακυβέρνησης παραμένει ασαφής. Σενάρια επιστροφής σε φιλοδυτικές μορφές εξουσίας ή ανάδειξης πιο μετριοπαθών στοιχείων εντός του υφιστάμενου συστήματος κυκλοφορούν, χωρίς να διασφαλίζουν σταθερότητα. Η αποσταθεροποίηση της χώρας θα επηρέαζε ευρύτερα γεωπολιτικά υποσυστήματα, από τον Περσικό Κόλπο έως τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία, όπως έχει επισημάνει ο καθηγητής Στρατηγικής Αθανάσιος Πλατιάς, υπογραμμίζοντας ότι η ιρανική κρίση διαχέεται ακτινωτά και επηρεάζει πολλαπλές περιφέρειες ταυτόχρονα.
Η κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος θα είχε συνέπειες και για την Τουρκία, η στρατηγική σημασία της οποίας μετά το 1979 συνδέθηκε στενά με την απώλεια αμερικανικής πρόσβασης στην Τεχεράνη. Το κουρδικό ζήτημα και η παρουσία αζερικών πληθυσμών αποτελούν μεταβλητές που μπορούν να ανοίξουν νέα μέτωπα. Μια τέτοια εξέλιξη θα απορροφούσε σημαντικό μέρος της τουρκικής προσοχής και ισχύος.
Για την Ελλάδα, οι ανακατατάξεις δεν είναι κατ’ ανάγκην δυσμενείς. Δημιουργούν περιθώρια διαμόρφωσης νέων ισορροπιών στη νοτιοανατολική Ευρώπη και στη Μεσόγειο, υπό την προϋπόθεση ότι η Αθήνα θα κινηθεί μεθοδικά, αξιοποιώντας τη συγκυρία χωρίς υπερβολές και χωρίς παθητική στάση. Σε μια περίοδο όπου οι μεγάλες δυνάμεις αναδιατάσσουν τη στρατηγική τους, η ενεργή διπλωματία και η νηφάλια αποτίμηση συμφερόντων καθίστανται αναγκαίες, διότι σε αυτό το παίγνιο κανείς δεν μένει αμέτοχος και οι εξελίξεις διαμορφώνουν τον χάρτη της επόμενης δεκαετίας.
