Η μοίρα των ερωτευμένων ανθρώπων και η μοίρα των μεγάλων ιστορικών μορφών συχνά τέμνονται με τρόπο σιωπηλό, σχεδόν ανεπαίσθητο, αφήνοντας πίσω τους ίχνη που διασώζονται όχι στις πράξεις, αλλά στις επιστολές, στα βλέμματα και στις ανεκπλήρωτες υποσχέσεις. Ένα τέτοιο λεπτό και ευγενές αίσθημα σημάδεψε τη ζωή του Ιωάννη Καποδίστρια και της Ροξάνδρας Στούρτζα, σε μια ιστορία που δεν είχε ποτέ ευτυχή κατάληξη, αλλά διήρκεσε στον χρόνο ως ηθικός δεσμός, πνευματική ένωση και αμοιβαία αφοσίωση.
Η γνωριμία τους τοποθετείται στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας, ήδη διακεκριμένος διπλωμάτης στην υπηρεσία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, βρισκόταν στην Αγία Πετρούπολη. Η Ροξάνδρα Στούρτζα, μέλος επιφανούς φαναριώτικης οικογένειας, είχε ανατραφεί σε περιβάλλον υψηλής καλλιέργειας, βαθιάς ορθόδοξης πίστης και έντονου φιλελληνισμού. Η οικογένειά της συνδεόταν στενά με τη ρωσική αυλή, ενώ η ίδια διέθετε μόρφωση και πνευματική ωριμότητα σπάνια για την εποχή.
Η σχέση τους δεν εκδηλώθηκε ποτέ ως κοσμικός έρωτας. Αντίθετα, εξελίχθηκε μέσα από μια εκτενή αλληλογραφία που κράτησε σχεδόν τέσσερα χρόνια, γεμάτη στοχασμούς, αμοιβαίο σεβασμό και βαθιά συναισθηματική ένταση. Ο Καποδίστριας, βαθιά προσηλωμένος στο καθήκον του και με πλήρη επίγνωση της ιστορικής του αποστολής, έθετε σταθερά πάνω από την προσωπική του ευτυχία την υπηρεσία του ελληνικού έθνους. Η Ροξάνδρα, από την πλευρά της, αποδέχθηκε αυτόν τον όρο με σιωπηλή γενναιότητα.
Οι δύο νέοι βρέθηκαν κοντά και σε στιγμές ιστορικών καμπών. Ο Καποδίστριας συμμετείχε ενεργά στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής διπλωματίας, ιδίως μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους, ενώ η Στούρτζα αξιοποίησε τη θέση και τις σχέσεις της για να στηρίξει το ελληνικό ζήτημα. Η φιλία και η πνευματική τους εγγύτητα μετατράπηκαν σε συνεργασία, με τη Ροξάνδρα να συμβάλλει ουσιαστικά στη στήριξη προσφύγων, στη φιλανθρωπία και στη διάδοση της ελληνικής υπόθεσης στους κύκλους της Ευρώπης.
Ωστόσο, η πραγματικότητα υπήρξε αμείλικτη. Το 1816, η Ροξάνδρα παντρεύτηκε τον κόμη Εντλινγκ, έναν γάμο που υπαγορεύτηκε περισσότερο από κοινωνικές και πολιτικές ανάγκες παρά από προσωπική επιλογή. Ο δεσμός της με τον Καποδίστρια δεν έσπασε, αλλά μετασχηματίστηκε σε μια σχέση βαθιάς εκτίμησης και πνευματικής συντροφικότητας. Εκείνος δεν παντρεύτηκε ποτέ.
Σε επιστολή του το 1818, ο Καποδίστριας έγραψε τη φράση που έμελλε να συνοψίσει ολόκληρη την ιστορία τους: «…η καρδιά μου αποδόθηκε επαξίως». Δεν επρόκειτο για ερωτική εξομολόγηση με τη στενή έννοια, αλλά για την αναγνώριση ενός αισθήματος που δεν ζητούσε ανταπόδοση μέσα από τον γάμο ή την κοινή ζωή, αλλά μέσα από την ηθική πληρότητα και τη συνείδηση του καθήκοντος.
Μετά τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια το 1831 στο Ναύπλιο, η Ροξάνδρα Στούρτζα κράτησε ζωντανή τη μνήμη του, τιμώντας όχι μόνο τον πολιτικό και κυβερνήτη, αλλά και τον άνθρωπο που επέλεξε τη μοναξιά ως τίμημα της προσφοράς του. Η ίδια συνέχισε το φιλανθρωπικό και πνευματικό της έργο μέχρι το τέλος της ζωής της, παραμένοντας πιστή σε εκείνη τη σιωπηλή υπόσχεση που ποτέ δεν ειπώθηκε δημόσια.
Το ανεκπλήρωτο ειδύλλιο του Καποδίστρια και της Ροξάνδρας Στούρτζα δεν αποτελεί απλώς μια ρομαντική υποσημείωση της ιστορίας. Είναι ένα παράδειγμα της σύγκρουσης ανάμεσα στο προσωπικό συναίσθημα και το ιστορικό χρέος, μια υπενθύμιση ότι ορισμένες καρδιές δεν ανήκουν ποτέ ολοκληρωτικά στον εαυτό τους, αλλά στην εποχή και στον λαό που καλούνται να υπηρετήσουν.
