Το πραγματικό διακύβευμα πίσω από το πλήγμα στη Βενεζουέλα

Η αναζήτηση της αιτίας πίσω από την αιφνιδιαστική επίθεση των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βενεζουέλα οδηγεί σε μια παλιά γεωοικονομική συμφωνία που διαμόρφωσε τον παγκόσμιο οικονομικό χάρτη. Δεν αφορά ζητήματα ναρκωτικών, τρομοκρατίας ή δημοκρατίας.

Το υπόβαθρο βρίσκεται στο 1974, όταν ο Henry Kissinger διαμόρφωσε με τη Σαουδική Αραβία το πλαίσιο του πετροδολαρίου. Από τότε, το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου διεξάγεται σε δολάρια με αντάλλαγμα την αμερικανική προστασία στις μοναρχίες του Κόλπου. Η ρύθμιση δημιούργησε διαρκή ζήτηση για το αμερικανικό νόμισμα και επέτρεψε την απρόσκοπτη χρηματοδότηση του ομοσπονδιακού κράτους.

Το σύστημα αυτό βρέθηκε αντιμέτωπο με μια πρωτόγνωρη πρόκληση όταν η Βενεζουέλα αξιοποίησε τα 303 δισεκατομμύρια βαρέλια αποδεδειγμένων αποθεμάτων πετρελαίου, το μεγαλύτερο παγκοσμίως, και υιοθέτησε νέες νομισματικές πρακτικές.

Από το 2018 άρχισε να πραγματοποιεί συναλλαγές σε κινεζικά γιουάν, σε ευρώ και σε ρούβλια, διατυπώνοντας πρόθεση απεξάρτησης από το δολάριο. Η αίτηση ένταξης στους BRICS και η δημιουργία απευθείας διαύλων πληρωμής με την Κίνα ενίσχυσαν αυτή τη στροφή.

Η πορεία αυτή εντάσσεται σε ένα γεωπολιτικό μοτίβο που έχει καταγραφεί στο Ιράκ και στη Λιβύη. Η επιλογή του Saddam Hussein το 2000 για εμπορία πετρελαίου σε ευρώ συνοδεύτηκε από τις εξελίξεις της επόμενης τριετίας. Αντίστοιχα, η πρόταση του Muammar Gaddafi για αφρικανικό χρυσό νόμισμα το 2009 προκάλεσε ανησυχίες, όπως κατέδειξαν μεταγενέστερες αποκαλύψεις.

Η κατάληξη υπήρξε καθοριστική για τα δύο αυτά κράτη και για την κατεύθυνση των νομισματικών τους σχεδίων. Η Βενεζουέλα εισήλθε σε μια παρόμοια τροχιά, με συνεργασίες που ενισχύουν την παρουσία της Κίνας, της Ρωσίας και του Ιράν, δηλαδή χωρών που στηρίζουν ενεργά την αποδολαριοποίηση.

Στον δημόσιο λόγο των ΗΠΑ, εμφανίστηκαν τοποθετήσεις που αναδεικνύουν αυτή την οπτική. Ο σύμβουλος Εσωτερικής Ασφάλειας Stephen Miller χαρακτήρισε την εθνικοποίηση της βιομηχανίας πετρελαίου της Βενεζουέλας «κλοπή αμερικανικού πλούτου», υπογραμμίζοντας την πεποίθηση ότι οι υποδομές αποτελούν προϊόν αμερικανικών επενδύσεων. Η αντίληψη αυτή ενισχύθηκε σε μια περίοδο όπου το σύστημα του πετροδολαρίου βιώνει αυξανόμενη πίεση.

Η Ρωσία χρησιμοποιεί ρούβλια και γιουάν στο εμπόριο ενέργειας, το Ιράν έχει εγκαθιδρύσει εναλλακτικές ροές πληρωμών, η Σαουδική Αραβία εξετάζει διακανονισμούς σε γουάν και η Κίνα αναπτύσσει το CIPS ως παράλληλη δομή του SWIFT. Το project mBridge προσφέρει νέα εργαλεία για διακρατικές πληρωμές σε εθνικά νομίσματα. Η πιθανή συμμετοχή της Βενεζουέλας στους BRICS, ενισχυμένη από τα τεράστια ενεργειακά της αποθέματα, θα μπορούσε να αυξήσει θεαματικά τον αντίκτυπο αυτών των εξελίξεων.

Την ίδια χρονιά, οι επενδυτικές κινήσεις των κρατικών επενδυτικών ταμείων του Κόλπου επηρέασαν τη διεθνή οικονομική ισορροπία. Τα funds και τα μεγάλα συνταξιοδοτικά ταμεία διοχέτευσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες ποσό που έφτασε τα 132 δισεκατομμύρια δολάρια, σχεδόν το ήμισυ των συνολικών επενδύσεών τους.

Οι αναδυόμενες αγορές προσέλκυσαν σημαντικά λιγότερα κεφάλαια, όπως κατέγραψε η έκθεση της Global SWF. Τα υπό διαχείριση περιουσιακά στοιχεία των κρατικών funds ανήλθαν σε νέα ιστορικά επίπεδα, στα 15 τρισεκατομμύρια δολάρια, ενώ η συνολική επενδυτική δραστηριότητα αυξήθηκε κατά 35%.

Η στροφή αυτή είχε κόστος για οικονομίες όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ινδονησία και η Σαουδική Αραβία, που κατέγραψαν χαμηλότερη εισροή κεφαλαίων. Παράλληλα, νέα funds ιδρύθηκαν σε αναδυόμενες αγορές, προμηνύοντας διαφορετικές τάσεις για τα επόμενα έτη.

Η Σαουδική Αραβία προχώρησε σε αναθεώρηση των σχεδίων της εξαιτίας των πιέσεων στις τιμές πετρελαίου και των καθυστερήσεων σε έργα. Η δυναμική για το 2026 εκτιμάται ότι θα εξαρτηθεί από τις επιδόσεις του πετρελαίου, του φυσικού αερίου και των μετάλλων.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν συνυπολογίζουν την κατοχή μετοχών των μεγαλύτερων τεχνολογικών εταιρειών των ΗΠΑ από κρατικούς επενδυτές, η οποία υπερβαίνει τα 2,2 τρισεκατομμύρια δολάρια. Οι επενδυτικές ροές προς τις ΗΠΑ αποδίδονται και στη γεωπολιτική συγκυρία της προεδρίας Trump, η οποία συνδέεται με έντονη κινητικότητα στις σχέσεις με τον Περσικό Κόλπο.

Ο πρόεδρος δέχθηκε σημαντικές δεσμεύσεις για επενδύσεις από τη Σαουδική Αραβία, το Αμπού Ντάμπι και το Κατάρ. Το Public Investment Fund και το Mubadala διαμορφώθηκαν στους μεγαλύτερους επενδυτές παγκοσμίως, με σχέδια εξαγορών σε στρατηγικούς κλάδους όπως τα videogames και η ψυχαγωγία. Στα ίδια επενδυτικά σχήματα συμμετέχουν και ταμεία της Σιγκαπούρης και του Καναδά.

Στο επίκεντρο όλων αυτών βρίσκεται η θέση του δολαρίου. Η συζήτηση για τα επίσημα κίνητρα του πλήγματος στη Βενεζουέλα επανέρχεται στο ίδιο συμπέρασμα. Η χώρα δεν αποτελεί σημαντική πηγή ναρκωτικών για την αμερικανική αγορά. Δεν υπάρχει τεκμηριωμένη σύνδεση με τρομοκρατικές οργανώσεις.

Το πολιτικό σύστημα της Βενεζουέλας δεν αποτέλεσε αποτρεπτικό παράγοντα σε παλαιότερες συμμαχίες της Ουάσιγκτον με αυταρχικά καθεστώτα. Το ζήτημα σχετίζεται με τη διατήρηση ενός νομισματικού πλαισίου που στηρίζει την αμερικανική οικονομία.

Το δολάριο υπήρξε ο πραγματικός λόγος του πλήγματος στη Βενεζουέλα.

Όχι τα ναρκωτικά: η Βενεζουέλα αντιστοιχεί σε λιγότερο από 1% της κοκαΐνης που καταλήγει στις ΗΠΑ.
Όχι η τρομοκρατία: δεν υπάρχουν αποδείξεις.
Όχι η έλλειψη δημοκρατίας: οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επί δεκαετίες στηρίξει καθεστώτα χωρίς εκλογές.

Το διακύβευμα είναι η διατήρηση ενός διεθνούς συστήματος που επιτρέπει στις ΗΠΑ να ζουν εις βάρος του υπόλοιπου κόσμου.

Ωστόσο, οι συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν αντίθετες από τις επιδιωκόμενες.
Για τις χώρες του Παγκόσμιου Νότου, το μήνυμα είναι σαφές: κάθε προσπάθεια απεξάρτησης από το σύστημα του δολαρίου αντιμετωπίζεται με την απειλή στρατιωτικής βίας.

Και ακριβώς αυτή η πραγματικότητα είναι που μπορεί να επιταχύνει την αποδολαριοποίηση — όχι να τη σταματήσει.