Χρέη στον ΕΦΚΑ: Γιατί η σύνταξη μπορεί να συμφέρει μόνο για κληρονομικούς λόγους

Ως ρύθμιση περιορισμένης πραγματικής αξίας για τους περισσότερους οφειλέτες εμφανίζεται η δυνατότητα συνταξιοδότησης με χρέη προς τον ΕΦΚΑ, ειδικά όταν οι οφειλές ξεπερνούν τις 20.000 ευρώ. Παρά τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις ότι πρόκειται για ευκαιρία προς ασφαλισμένους που αντιμετώπισαν επαγγελματικές δυσκολίες, η πρακτική εφαρμογή δείχνει ότι η λύση αυτή έχει νόημα κυρίως για φορολογικούς ή κληρονομικούς λόγους.

Η ρύθμιση αφορά σχεδόν αποκλειστικά ελεύθερους επαγγελματίες με μη καταβληθείσες ασφαλιστικές εισφορές, οι οποίες συσσωρεύτηκαν είτε λόγω οικονομικής κρίσης, είτε λόγω υγειονομικής κρίσης, είτε εξαιτίας επαγγελματικών αστοχιών. Σε πολλές περιπτώσεις, οι οφειλές προς τον ΕΦΚΑ συνυπάρχουν με χρέη προς την εφορία ή προς πιστωτές και τράπεζες, γεγονός που καθιστά την εικόνα ακόμη πιο σύνθετη.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η εξωδικαστική ρύθμιση προβάλλει ως πιο συνολική λύση, καθώς βάζει σε σειρά πολλαπλές υποχρεώσεις. Ωστόσο, για τον ασφαλισμένο υπάρχει σοβαρό τίμημα: κάθε ποσό οφειλής που διαγράφεται από τον ΕΦΚΑ αντιστοιχεί σε απώλεια ασφαλιστικού χρόνου. Αντίστοιχη δυνατότητα υπάρχει και όταν οι οφειλές αφορούν μόνο τον ΕΦΚΑ, καθώς ο οφειλέτης μπορεί να αποποιηθεί χρόνο ασφάλισης για να περιορίσει το χρέος του.

Το πρόβλημα βρίσκεται στην τελική σύνταξη. Για τους ελεύθερους επαγγελματίες, όταν τα έτη ασφάλισης υπολείπονται των 35, η συνταξιοδοτική παροχή περιορίζεται δραστικά. Με λιγότερα από 40 έτη ασφάλισης, η σύνταξη για μη μισθωτούς χορηγείται στο 67ο έτος, ενώ το ποσό που προκύπτει συχνά βρίσκεται σε επίπεδα που δύσκολα μπορεί να θεωρηθούν αξιοπρεπές εισόδημα.

Πότε η αποποίηση του δικαιώματος εμφανίζεται πιο συμφέρουσα

Παρότι ο ΕΦΚΑ μπορεί να χορηγεί σύνταξη σε ελεύθερο επαγγελματία ακόμη και με οφειλή έως 30.000 ευρώ, σε πολλές περιπτώσεις η αποποίηση της συγκεκριμένης δυνατότητας εμφανίζεται ως οικονομικά πιο ορθολογική επιλογή. Αυτό ισχύει ιδίως όταν ο ασφαλισμένος συνταξιοδοτείται στα 67 και δεν έχει συμπληρώσει 40 έτη ασφάλισης.

Η κρίσιμη παράμετρος είναι το ποσοστό αναπλήρωσης. Όταν ο δικαιούχος δεν φτάνει στην πλήρη ανταποδοτική σύνταξη, η οποία υπολογίζεται στο 50% επί του μέσου όρου των αποδοχών με 40 έτη ασφάλισης, η παροχή παραμένει χαμηλή. Την ίδια στιγμή, ο ΕΦΚΑ παρακρατεί το 60% της σύνταξης για να μειωθεί η οφειλή κάτω από το όριο των 20.000 ευρώ.

Η παρακράτηση αυτή καθιστά τη ρύθμιση εξαιρετικά βαριά για όσους περιμένουν να ζήσουν από μια ήδη περιορισμένη σύνταξη. Ακόμη και μετά το πρώτο στάδιο αποπληρωμής, συνεχίζεται η παρακράτηση μέχρι την πλήρη εξάλειψη της οφειλής, μειώνοντας για μεγάλο διάστημα το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα του συνταξιούχου.

Το παράδειγμα είναι αποκαλυπτικό. Με βάση την ισχύουσα νομοθεσία, ακόμη και με 40 έτη ασφάλισης στην κατώτερη ασφαλιστική κλάση, η σύνταξη ενός ελεύθερου επαγγελματία διαμορφώνεται περίπου στα 920 ευρώ. Με παρακράτηση 60%, προκειμένου η οφειλή να πέσει από τις 30.000 ευρώ κάτω από τις 20.000 ευρώ, απομένουν μόλις 368 ευρώ τον μήνα.

Το ποσό γίνεται ακόμη χαμηλότερο όταν συνυπολογιστεί η εισφορά Υγείας υπέρ ΕΟΠΥΥ, ύψους 6% επί του αρχικού ποσού της σύνταξης. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, η κράτηση ανέρχεται περίπου στα 55 ευρώ, αφήνοντας στον συνταξιούχο καθαρό μηνιαίο ποσό μόλις 313 ευρώ. Με τέτοιους όρους, η ρύθμιση που παρουσιάζεται ως διευκόλυνση μετατρέπεται για πολλούς σε παγίδα φτώχειας.

Το χρέος των 52 δισ. ευρώ και η σύνταξη ανασφάλιστου ηλικιωμένου

Το ζήτημα έχει πλέον σαφή κοινωνική διάσταση. Υπολογίζεται ότι περίπου το 60% των ελεύθερων επαγγελματιών έχει οφειλές προς τον ΕΦΚΑ, ενώ το συνολικό χρέος ξεπερνά τα 52 δισ. ευρώ. Τα μεγαλύτερα ποσά ανήκουν σε μεγαλοοφειλέτες και προβληματικές επιχειρήσεις, με περιορισμένες πιθανότητες ουσιαστικής είσπραξης. Στον ίδιο λογαριασμό, όμως, εγκλωβίζονται χιλιάδες μικρότεροι οφειλέτες που κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς κανονική σύνταξη.

Για αρκετούς από αυτούς, η αίτηση στον ΟΠΕΚΑ για σύνταξη ανασφάλιστου ηλικιωμένου μπορεί να αποδειχθεί πιο συμφέρουσα. Η συγκεκριμένη παροχή διαμορφώνεται σήμερα στα 418 ευρώ, ποσό υψηλότερο από όσα μπορεί να απομένουν σε έναν συνταξιούχο του ΕΦΚΑ μετά τις βαριές παρακρατήσεις για χρέη.

Η επιλογή αυτή αποκτά μεγαλύτερη σημασία για όσους δεν διαθέτουν 40 έτη ασφάλισης ή έχουν αποποιηθεί ασφαλιστικό χρόνο προκειμένου να μειώσουν την οφειλή τους. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η σύνταξη που προκύπτει από τον ΕΦΚΑ μπορεί να κινηθεί κάτω από το επίπεδο της σύνταξης ανασφάλιστου ηλικιωμένου, ακυρώνοντας στην πράξη το νόημα της ρύθμισης.

Υπάρχει, ωστόσο, μια κρίσιμη διαφορά. Η ρύθμιση της οφειλής μέσω παρακράτησης από τη σύνταξη συμφέρει όσους διαθέτουν περιουσία και θέλουν να τη μεταβιβάσουν χωρίς να αφήσουν το βάρος των χρεών στους κληρονόμους. Στην περίπτωση της σύνταξης ανασφάλιστου ηλικιωμένου, η οφειλή προς τον ΕΦΚΑ παραμένει, βαραίνει την περιουσία και μπορεί να μεταφερθεί στους κληρονόμους.

Έτσι, η κυβερνητική ρύθμιση για σύνταξη με χρέη στον ΕΦΚΑ αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη από την εικόνα που παρουσιάζεται δημόσια. Για όσους έχουν υψηλές οφειλές, χαμηλό ασφαλιστικό χρόνο και μικρή αναμενόμενη σύνταξη, η επιλογή μπορεί να οδηγήσει σε εισόδημα κατώτερο ακόμη και από την παροχή του ανασφάλιστου ηλικιωμένου. Για όσους έχουν περιουσία και θέλουν να αποφύγουν τη μεταβίβαση χρεών στους κληρονόμους, η ρύθμιση μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο εκκαθάρισης υποχρεώσεων. Η ουσία παραμένει σκληρή: χιλιάδες ελεύθεροι επαγγελματίες που πλήρωσαν τις κρίσεις της τελευταίας δεκαπενταετίας βρίσκονται μπροστά σε επιλογές ανάγκης, με το κράτος να εμφανίζει ως ευκαιρία μια λύση που σε πολλές περιπτώσεις αφήνει τον συνταξιούχο με εισόδημα επιβίωσης.