Ο αιφνίδιος θόρυβος που ξέσπασε στη δημόσια ζωή με αφορμή τις φωτογραφίες των μελλοθανάτων της Καισαριανής, λίγο πριν οδηγηθούν στο εκτελεστικό απόσπασμα την 1η Μαΐου 1944, έφερε στην επιφάνεια τη διαχρονική παθογένεια και την υποκριτική ευαισθησία ενός κράτους που επικαλείται τη φροντίδα της ιστορικής μνήμης των παιδιών του, ενώ ταυτόχρονα αποκάλυψε την ιδεολογική αγκύλωση κομμάτων και ιστορικών της Αριστεράς που επιμένουν σε μια μονοδιάστατη, διχαστική ανάγνωση των γεγονότων με κύρια αγωνία την υποβάθμιση του εθνικού χαρακτήρα της Αντίστασης. Με το άκουσμα της είδησης περί δημοπρασίας, η κυβέρνηση αντέδρασε σπασμωδικά, επιδιώκοντας να αποδείξει ότι δεν διαχειρίζεται επιπόλαια ζητήματα ιστορικής μνήμης, και το Υπουργείο Πολιτισμού προχώρησε σε βαρύγδουπες εξαγγελίες περί άμεσης κινητοποίησης για τη διάσωση των «κειμηλίων», αποστέλλοντας μέχρι και εμπειρογνώμονες στη Γάνδη για να ελέγξουν την αυθεντικότητα των φωτογραφιών, τις οποίες έσπευσε προκαταβολικά να χαρακτηρίσει «εθνικό μνημείο».
Πέρα από την επικοινωνιακή διαχείριση, το ουσιώδες ερώτημα αφορά τον λόγο της τόσο μεγάλης αναστάτωσης για την απόκτησή τους. Το ελληνικό κράτος οφείλει πράγματι να αποτρέψει την εμπορευματοποίηση τέτοιων τεκμηρίων από ιδιώτες συλλέκτες και να διασφαλίσει ότι δεν θα καταλήξουν σε κύκλους που εξιδανικεύουν το ναζιστικό παρελθόν. Την ίδια στιγμή, η επίκληση «τεράστιων γραφειοκρατικών εμποδίων» για την περιέλευσή τους στην κυριότητα του Δημοσίου προκαλεί εύλογες απορίες ως προς την αποτελεσματικότητα ενός μηχανισμού που κινητοποιείται με δηλώσεις και καθυστερεί στις πράξεις.
Ακόμη και αν οι φωτογραφίες αποκτηθούν, ανακύπτει το ζήτημα της αξιοποίησής τους. Στη χώρα δεν λειτουργεί Μουσείο Εθνικής Αντίστασης με ολοκληρωμένη θεσμική υπόσταση, ούτε υφίσταται κεντρικός κρατικός φορέας αρχείων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου με ελεύθερη πρόσβαση για ερευνητές και πολίτες. Στη Γερμανία, τα Ομοσπονδιακά Αρχεία, το γνωστό Bundesarchiv, συγκεντρώνουν και διαθέτουν τεκμήρια της ίδιας της ναζιστικής περιόδου με επιστημονικά κριτήρια και ανοιχτή πρόσβαση. Στην Ελλάδα, η απουσία αντίστοιχης υποδομής καταδεικνύει ότι η διαχείριση της μνήμης παραμένει αποσπασματική, χωρίς συγκροτημένο σχέδιο προβολής και τεκμηρίωσης. Οι συγκεκριμένες φωτογραφίες αποτελούν ιστορικά ντοκουμέντα εθνικής σημασίας και απαιτούν σοβαρή επιστημονική ένταξη σε ένα οργανωμένο πλαίσιο αρχειακής και μουσειακής πολιτικής.
Η αποτύπωση στον φακό Γερμανού στρατιώτη της εκτέλεσης των 200 της Καισαριανής συνιστά ένα από τα πολυάριθμα στιγμιότυπα του δράματος που έζησε η Ελλάδα στα χρόνια της Κατοχής. Η Ιστορία δεν προσφέρεται για μικροκομματική χρήση ούτε για επιλεκτική ανάδειξη θυμάτων. Η χώρα στο σύνολό της υπέστη τη ναζιστική θηριωδία με εκτελέσεις πατριωτών κάθε ιδεολογικής τοποθέτησης και με σφαγές αμάχων στο όνομα των λεγόμενων αντιποίνων. Η εκτέλεση των 200 πραγματοποιήθηκε ως πράξη αντεκδίκησης για τη θανάτωση του Γερμανού υποστρατήγου Franz Krech από αντάρτες στην Πελοπόννησο, στο πλαίσιο της κτηνώδους λογικής συλλογικής τιμωρίας που εφάρμοζαν οι κατοχικές δυνάμεις.
Η συζήτηση περί της κομματικής ταυτότητας των εκτελεσθέντων αναζωπυρώθηκε, με ορισμένους να υποστηρίζουν ότι η επιλογή τους συνδέθηκε αποκλειστικά με την κομμουνιστική τους ιδιότητα και με άλλους να μεταθέτουν τις ευθύνες σε προπολεμικές διώξεις. Οι συλλήψεις κομμουνιστών είχαν ξεκινήσει ήδη από τη δεκαετία του 1920 και εντάθηκαν με το «ιδιώνυμο» επί κυβερνήσεως Ελευθερίου Βενιζέλου, ενώ οι εσωτερικές αντιπαραθέσεις στους κόλπους του κομμουνιστικού κινήματος υπήρξαν έντονες, όπως προκύπτει και από μεταπολεμικά αρχεία που έχουν μελετηθεί από ιστορικούς όπως ο Νίκος Παπαδάτος. Η ακριβής και πλήρως τεκμηριωμένη ταυτοποίηση των 200 με ευρεία επιστημονική συναίνεση παραμένει σύνθετο ζήτημα, με τις διαθέσιμες λίστες να βασίζονται σε μαρτυρίες και κομματικές πηγές.
Οι εκτελέσεις στην Καισαριανή δεν αφορούσαν αποκλειστικά παλαιούς κρατουμένους της Ακροναυπλίας. Στα μπλόκα της Κατοχής συνελήφθησαν και απλοί πολίτες, οργανωμένοι αντιστασιακοί του ΕΑΜ, καθώς και μέλη άλλων οργανώσεων που δρούσαν εναντίον των κατακτητών. Οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν ανθρώπους με διαφορετική όψη και προέλευση, άλλους καταπονημένους από μακρά κράτηση και άλλους με ενδυμασία που παραπέμπει σε πρόσφατη σύλληψη. Κοινός παρονομαστής παραμένει η στάση τους μπροστά στον θάνατο, με αξιοπρέπεια και αποφασιστικότητα.
Επομένως, για να τελειώνουν τα ψέματα: Οι 200 εκτελέστηκαν στο πλαίσιο κτηνώδους αντεκδίκησης-τιμωρίας για την εκτέλεση του υποστράτηγου Φραντς Κρεχ από αντάρτες του Μοριά. Οι Γερμανοί πήραν τα θύματα από μια δεξαμενή ανθρώπινου κρέατος χωρίς να τους νοιάζει καθόλου αν ήταν άσπροι, μαύροι, κομμουνιστές ή αστοί. Το να προβάλλεται η κομματική τους ιδιότητα πέραν της εθνικής τους συνεισφοράς είναι γελοίο και εμφανώς αντιεπιστημονικό. Οι περήφανοι 200 τον εθνικό ύμνο του Διονυσίου Σολωμού τραγουδούσαν πεθαίνοντας στο απόσπασμα. Ούτε τη Διεθνή ούτε καν τον ύμνο του ΕΑΜ…
