Επίσκεψη Πούτιν στις Κουρίλες: Μήνυμα προς την Ιαπωνία

Η πρόσφατη επίσκεψη του Ρώσου προέδρου, Βλαντίμιρ Πούτιν, στα αμφισβητούμενα νησιά των Κουρίλων αποτέλεσε μια πολυεπίπεδη κίνηση με σαφείς συμβολισμούς. Πέρα από την προφανή επίδειξη ισχύος απέναντι στην Ιαπωνία, η ενέργεια αυτή ερμηνεύεται ως μια συντονισμένη προσπάθεια ενίσχυσης του πατριωτικού αισθήματος στο εσωτερικό της Ρωσίας, σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής έντασης.

Η κίνηση του κ. Πούτιν να επισκεφθεί το νησί Ιτουρούπ, το οποίο το Τόκιο ονομάζει Ετορόφου, πραγματοποιήθηκε μόλις δύο ημέρες πριν από την 81η επέτειο της παράδοσης της Ιαπωνίας, που σηματοδότησε το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Η χρονική συγκυρία δεν ήταν τυχαία, όπως επισημαίνουν αναλυτές. Η ιαπωνική κυβέρνηση αντέδρασε άμεσα και με έντονο τρόπο, κάνοντας λόγο για «εγγενώς ιαπωνικό έδαφος» και προχωρώντας σε επίσημη διπλωματική διαμαρτυρία. Από την άλλη πλευρά, το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών απάντησε με την πάγια θέση της Μόσχας, χαρακτηρίζοντας τα νησιά ως «αναπόσπαστο μέρος» της ρωσικής επικράτειας.

Ένα σαφές μήνυμα προς το Τόκιο

Σύμφωνα με τον Τζέιμς Μπράουν, καθηγητή διεθνών σχέσεων με εξειδίκευση σε ρωσικά θέματα στο Πανεπιστήμιο Τεμπλ του Τόκιο, η επίσκεψη είχε διττό σκοπό. Αφενός, αποτέλεσε μια ξεκάθαρη απάντηση στην υποστήριξη που παρέχει η Ιαπωνία στην Ουκρανία και στους ενισχυμένους δεσμούς του Τόκιο με τα ευρωπαϊκά κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ. Αφετέρου, εξυπηρέτησε εσωτερικούς σκοπούς, καθώς μια τέτοια συμβολική κίνηση μπορεί να αφυπνίσει τα πατριωτικά αντανακλαστικά των Ρώσων πολιτών, ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης. Ο καθηγητής υπογράμμισε ότι υπάρχει σαφής επιθυμία για τιμωρία της Ιαπωνίας, ενώ ταυτόχρονα καλλιεργείται ένα κλίμα εθνικής υπερηφάνειας.

Μια διαμάχη δεκαετιών χωρίς ορατή λύση

Η εδαφική διαφορά για τις Κουρίλες Νήσους έχει τις ρίζες της στο τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, όταν σοβιετικά στρατεύματα κατέλαβαν τα νησιά, αναγκάζοντας περίπου 17.300 Ιάπωνες κατοίκους να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Το Τόκιο υποστηρίζει σταθερά ότι η προσάρτηση ήταν παράνομη, με αποτέλεσμα τα δύο κράτη να μην έχουν υπογράψει ακόμη επίσημη συνθήκη ειρήνης. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, στην Ιαπωνία καλλιεργήθηκαν ελπίδες ότι η οικονομική δυσπραγία της Ρωσίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια συμφωνία, με αντάλλαγμα οικονομική βοήθεια ή συνεκμετάλλευση της περιοχής. Ο πρώην πρωθυπουργός, Σίνζο Άμπε, υπήρξε ο πλέον δραστήριος διπλωμάτης για το ζήτημα, επιδιώκοντας επανειλημμένως να πείσει τον Ρώσο πρόεδρο, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Η Μόσχα, μάλιστα, το 2020 προχώρησε σε συνταγματική τροποποίηση που απαγορεύει ρητά την παραχώρηση οποιουδήποτε τμήματος του ρωσικού εδάφους.

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 επιδείνωσε δραματικά τις διμερείς σχέσεις. Ο Τοσιμίτσου Σιγκεμούρα, καθηγητής πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Γουασέντα του Τόκιο, εκτιμά ότι οι τελευταίες εξελίξεις αποτελούν ένα ακόμη πλήγμα για τις ιαπωνικές προσδοκίες. Όπως ανέφερε, το Τόκιο έχει ήδη προχωρήσει σε επίσημη διαμαρτυρία, ωστόσο η δυνατότητα περαιτέρω πίεσης είναι περιορισμένη. Η Ιαπωνία εξαρτάται από τις ρωσικές ενεργειακές εισαγωγές, μια εξάρτηση που καθίσταται ακόμη πιο κρίσιμη λόγω της αστάθειας στην περιοχή του Ιράν, γεγονός που αποδυναμώνει τη διαπραγματευτική θέση του Τόκιο.

Δοκιμάζοντας τα όρια της Ιαπωνίας

Ο καθηγητής Σιγκεμούρα διατυπώνει την άποψη ότι ο Ρώσος πρόεδρος, πιθανόν σε συνεννόηση με την Κίνα και τη Βόρεια Κορέα, επιχειρεί να αποσταθεροποιήσει την ιαπωνική κυβέρνηση υπό τον πρωθυπουργό Τακαΐτσι, ο οποίος έχει υιοθετήσει σκληρή στάση σε ζητήματα ασφαλείας. Η επίσκεψη στις Κουρίλες εκλαμβάνεται ως μια προσπάθεια εκμετάλλευσης της μειωμένης δημοτικότητας του Ιάπωνα πρωθυπουργού, με την εκτίμηση ότι η αντίδραση θα περιοριστεί σε τυπικές διαμαρτυρίες. Ο καθηγητής προσθέτει ότι το αναθεωρημένο ρωσικό Σύνταγμα, σε συνδυασμό με το ενισχυμένο εθνικιστικό κλίμα που καλλιεργεί η κρατική προπαγάνδα, καθιστούν ουσιαστικά αδύνατη οποιαδήποτε προοπτική επιστροφής των νησιών.

Η εκτίμηση αυτή συμμερίζεται και από τον καθηγητή Μπράουν, ο οποίος σημειώνει ότι ακόμη και μετά την αποχώρηση του Πούτιν από την εξουσία, είναι εξαιρετικά απίθανο οποιαδήποτε νέα ρωσική ηγεσία να εξετάσει το ενδεχόμενο παραχώρησης των εδαφών. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, ακόμη και στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης που ακολούθησε τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, δεν υπήρξε καμία ένδειξη διάθεσης για υποχώρηση, γεγονός που καθιστά τις όποιες ιαπωνικές προσδοκίες για το μέλλον ιδιαιτέρως αισιόδοξες.