Σε μελέτη του 2025, οι ερευνητές έδειξαν σε μικρά παιδιά βίντεο με ένα ρομπότ ή έναν συνομήλικό τους να αρπάζει κάτι που δεν τους ανήκε ή να αρνείται να το μοιραστεί. Στη συνέχεια, τους έθεσαν μια απλή ερώτηση: Η συμπεριφορά αυτή ήταν καλή ή κακή;
Η απάντηση των παιδιών ήταν σαφής. Το να κλέβεις και να αρνείσαι να μοιραστείς είναι πάντα κακό, τελεία και παύλα. Δεν είχε σημασία αν ο κακός ηθοποιός ήταν ένας συμπαίκτης ή μια μηχανή προγραμματισμένη να συμπεριφέρεται άσχημα. Τα παιδιά απέδωσαν ευθύνη ακόμη στο ρομπότ, σαν να έπρεπε να ξέρει. «Η ηθική υπάρχει ακόμη και στα μικρότερα παιδιά — και μάλιστα ισχυρή», δήλωσε σε δελτίο Τύπου η Αντονέλλα Μαρκέττι (Antonella Marchetti), καθηγήτρια αναπτυξιακής και εκπαιδευτικής ψυχολογίας, γνωστή για το έργο της στην ηθική ανάπτυξη των παιδιών.
Η μελέτη εγείρει ένα αναπόφευκτο ερώτημα: Αν τα πεντάχρονα παιδιά καταδικάζουν τις κακές πράξεις, μήπως αυτού του είδους η κρίση ωριμάζει πριν από την ανάπτυξη της γλώσσας;
Οι σπόροι της αρετής
Ο κομφουκιανός φιλόσοφος Μένκιος, τον 4ο αιώνα μ.Χ., πίστευε ότι τα παιδιά γεννιούνται με σπόρους αρετής — «ηθικά βλαστάρια» που αρχίζουν να εμφανίζονται ακόμη και πριν κλείσει το παιδί τον πρώτο χρόνο ζωής του. Ωστόσο, αυτοί οι σπόροι, υποστήριζε, χρειάζονται προσεκτική καλλιέργεια μέσω εκπαίδευσης, κοινωνικοποίησης και ενδοσκόπησης για να ανθίσουν και να αναπτυχθούν σε μεγαλύτερες αρετές, όπως η συμπόνια, η δικαιοσύνη και η ευπρέπεια.
Η σύγχρονη αναπτυξιακή ψυχολογία απηχεί την αρχαία σοφία: Γεννιόμαστε για να είμαστε καλοί, αλλά πρέπει να καλλιεργηθούμε για να παραμείνουμε καλοί.
Ο Ρόμα Κουμάρ, κλινικός ψυχολόγος και σύμβουλος γονέων, δήλωσε ότι η έμφυτη ηθική πυξίδα των παιδιών είναι «ένα ζωντανό μέρος» που έχει μια φυσική ροπή προς το καλό.
Αποδείξεις για τις πρώιμες ρίζες ενός ηθικού κώδικα υπάρχουν ακόμη και σε βρέφη που δεν έχουν αναπτύξει ακόμη τον λόγο. Η αναπτυξιακή έρευνα θεωρεί τα μωρά όχι ως παθητικούς παρατηρητές, αλλά ως ενεργούς ερμηνευτές τού τι συμβαίνει γύρω τους, ικανούς να κάνουν ηθική αξιολόγηση.
Τα βρέφη, ακόμη και σε ηλικία 6 μηνών, μπορούν να αναγνωρίσουν αν ένα άτομο βοηθά ή εμποδίζει, βάσει της συμπεριφοράς του προς τους άλλους.
Σε κλασικά πειράματα, τα βρέφη παρακολουθούσαν μια παράσταση κουκλοθεάτρου, όπου μια κούκλα προσπαθούσε να ανέβει σε ένα λόφο, μία άλλη τον διευκόλυνε (ο βοηθός) και μία άλλη τον έσπρωχνε (το εμπόδιο). Όταν αργότερα προσφέρθηκαν στα βρέφη η κούκλα-βοηθός και η κούκλα-εμπόδιο, τα περισσότερα επέλεξαν τον βοηθό — στο 87,5% των περιπτώσεων. Οι ερευνητές συμπέραναν ότι η επιλογή των βρεφών στηρίχθηκε στο γεγονός ότι θεώρησαν τον βοηθό ως κάποιον που βοηθούσε την κούκλα-αναρριχητή να επιτύχει τον «στόχο» της.
Είναι αξιοσημείωτο το ότι τα μωρά δεν αξιολογούν απλώς αυτό που συμβαίνει, αλλά μπορούν επίσης να αντιληφθούν τις προθέσεις πίσω από τις ενέργειες.
Σε άλλη μελέτη, τα βρέφη παρακολούθησαν σε κινούμενα σχέδια δύο χαρακτήρες που μοίραζαν φράουλες σε δύο άλλους. Ο πρώτος χαρακτήρας προσπάθησε να δώσει στον καθένα από μια φράουλα, αλλά δεν κατάφερε να αναρριχηθεί στον δεύτερο λόφο παρά τις επανειλημμένες του προσπάθειες. Ο δεύτερος χαρακτήρας προσπαθούσε να δώσει και τις δύο φράουλες στον ίδιο παραλήπτη. Και οι δύο δοκιμές κατέληξαν σε άνιση κατανομή, αλλά τα μωρά προτίμησαν τον χαρακτήρα που προσπάθησε να είναι δίκαιος — υποδηλώνοντας ότι «μια βασική αίσθηση δικαιοσύνης που περιλαμβάνει συλλογισμό σχετικά με τις προθέσεις υπάρχει ήδη στα βρέφη που δεν έχουν ακόμη αναπτύξει τη γλώσσα», σημείωσαν οι ερευνητές.
Τα ευρήματα της νευροεπιστήμης συνάδουν με αυτά τα συμπεριφορικά ευρήματα.
Σε μελέτη του 2018, οι ερευνητές παρακολούθησαν πώς αντιδρούσε ο εγκέφαλος των νηπίων όταν έβλεπαν εικόνες ανθρώπων που υπέφεραν. Οι οδυνηρές σκηνές προκαλούσαν μια ισχυρότερη πρώιμη εγκεφαλική αντίδραση από τις εικόνες που δεν έδειχναν πόνο. Αργότερα, όταν οι γονείς παρότρυναν τα νήπια να νιώσουν ανησυχία για τους άλλους, η νευρική αντίδραση ήταν λιγότερο άμεση αλλά πιο έντονη, υποδηλώνοντας μια πιο παρατεταμένη επεξεργασία του πόνου του άλλου ατόμου.
«Οι ρίζες της ηθικής δεν διδάσκονται απλά, απορροφώνται μέσω των αισθήσεων», σημειώνει ο Κουμάρ. «Βλέπω αυτή την ηθική πύλη ως μια έμφυτη ευαισθησία στα συναισθήματα των άλλων, την ικανότητά των παιδιών να συντονίζονται με την αγωνία, να ανταποκρίνονται στη φροντίδα και να αναζητούν την αρμονία».
Η σημασία της καλλιέργειας
Έλεγαν παλιά: «Χρειάζεται ένα χωριό για να μεγαλώσει ένα παιδί».
Τα παιδιά διαθέτουν μεν έμφυτες ηθικές ικανότητες, αλλά χρειάζονται και φροντίδα, καθοδήγηση και ενίσχυση. Μια συστηματική ανασκόπηση του 2022 που δημοσιεύθηκε στο Frontiers in Psychology κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ανατροφή των παιδιών, οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και η έκθεση σε διάφορους περιβαλλοντικούς παράγοντες είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη της αναδυόμενης ηθικής αίσθησης των παιδιών.
Με την πάροδο του χρόνου, οι «σπόροι της ηθικής» που φέρουν τα παιδιά μετατρέπονται σε πιο ώριμες αρετές, διαμορφώνοντας αυτό που οι ψυχολόγοι αποκαλούν «ηθικό εαυτό». Ο ηθικός εαυτός αναφέρεται στον συνειδητό εσωτερικό διάλογο σχετικά με το σωστό και το λάθος που συνδέεται με το ερώτημα «τι είδους άνθρωπος πρέπει να είμαι;»
Χωρίς αυτή την καλλιέργεια, οι σπόροι της ηθικής μπορεί να μαραθούν ή να υποκύψουν στους καθημερινούς πειρασμούς.
Ο Κρίστιαν Κρίστιανσον, καθηγητής χαρακτήρα και ηθικής αρετής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ, δήλωσε ότι η ηθική πυξίδα των παιδιών πρέπει να διεγερθεί και να αναπτυχθεί στα πρώτα χρόνια της ζωής τους.
Συμμεριζόμενος αυτή την άποψη, ο Κουμάρ εξηγεί ότι το ηθικό εαυτό των παιδιών χρειάζεται το σωστό περιβάλλον, ζεστασιά και αίσθηση ασφάλειας για να αναπτυχθεί και να διαμορφωθεί. «Η ηθική αίσθηση εξελίσσεται μέσω των σχέσεων, μέσω τού να βλέπεις, να αναγνωρίζεις και να αντιμετωπίζεις τις καταστάσεις και τους άλλους με συμπόνια. Όταν τα παιδιά αισθάνονται ότι τα καταλαβαίνουν, αρχίζουν να δείχνουν την ίδια κατανόηση και στους άλλους».
Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα συναισθηματικής αρμονίας και ηθικής καλλιέργειας αναπτύσσουν ισχυρότερη αυτοεκτίμηση και ανθεκτικότητα και είναι λιγότερο πιθανό να εσωτερικεύσουν αγωνία — «επειδή έχουν μάθει να επεξεργάζονται τα συναισθήματα εποικοδομητικά και να φροντίζουν τους άλλους με νόημα», σημειώνει ο Κουμάρ.
Η καθοδήγηση των γονέων οδηγεί στην ανάπτυξη του αυτοελέγχου και της αυτορρύθμισης των παιδιών, με αποτέλεσμα πιο σταθερή προκοινωνική συμπεριφορά και λιγότερη επιθετικότητα. Τα παιδιά που συμμορφώνονται με τους κανόνες των γονιών τους ακόμη και χωρίς την επίβλεψη ενηλίκων και που δείχνουν ενσυναίσθηση τείνουν να παρουσιάζουν υγιέστερη κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Developmental Psychology.
«Τα παιδιά με ανεπτυγμένη την ενσυναίσθηση και το αίσθημα ευθύνης είναι πιθανότερο να διαμορφώσουν καλύτερες σχέσεις με τους συνομηλίκους τους», δήλωσε η Λώρα Κ. Κάουφμαν, ψυχολόγος παιδιών και εφήβων, στην Epoch Times.
Όταν τα παιδιά ξεκινούν το σχολείο, η ηθική τους ανάπτυξη αρχίζει να δέχεται την επιρροή του εξωοικογενειακού περιβάλλοντος και το σχολικό περιβάλλον γίνεται κρίσιμος παράγοντας. Όταν και εκεί δίνεται έμφαση σε αρετές όπως η ειλικρίνεια, η ενσυναίσθηση και η υπευθυνότητα, η συνεργασία μέσα στην τάξη και η συναισθηματική ωριμότητα ενισχύονται.
Ο Κρίστιανσον πιστεύει ότι η ανάπτυξη του χαρακτήρα πρέπει να έχει «πρωταρχική θέση στην εκπαιδευτική πολιτική και πρακτική, από το νηπιαγωγείο έως το πανεπιστήμιο», προκειμένου να επιτευχθούν οι ευρύτεροι στόχοι της σχολικής εκπαίδευσης: η δημιουργία ανθρώπων με ολοκληρωμένο χαρακτήρα.
«Η καλλιέργεια της ηθικής δεν αφορά μόνο την ανατροφή ‘καλών παιδιών’, αλλά την ανατροφή συναισθηματικά υγιών, κοινωνικά υπεύθυνων ανθρώπων που συμβάλλουν θετικά στον κόσμο γύρω τους», δηλώνει ο Κουμάρ.
Καλλιεργώντας τον ηθικό χαρακτήρα
Πώς μπορούμε να χτίσουμε την ηθική προσωπικότητα των παιδιών;
Ο Κρίστιανσον προτείνει στους γονείς και τους εκπαιδευτικούς να χρησιμοποιούν ένα μείγμα προσεγγίσεων «διδασκαλίας, παρατήρησης και αναζήτησης».
Διδασκαλία: Η επεξήγηση της σημασίας λέξεων όπως «ευγνωμοσύνη» και του γιατί τέτοιες ιδιότητες είναι σημαντικές για την ευημερία του ανθρώπου, παρέχει στα παιδιά ένα ηθικό λεξιλόγιο και πλαίσιο, το οποίο θα στηρίζει τη σκέψη και τη συμπεριφορά τους.
Μάθηση: Στην πρώιμη παιδική ηλικία, αυτό που συχνά έχει μεγαλύτερη σημασία είναι αυτό που τα παιδιά απορροφούν παρακολουθώντας τους ενήλικες και εφαρμόζοντας στην πράξη καλές συνήθειες. Μαθαίνουν την ηθική κυρίως από τα παραδείγματα που βλέπουν γύρω τους.
Αναζήτηση: Στην εφηβεία, είναι πιο σημαντικό να βοηθούνται οι νέοι να διαμορφώσουν τις δικές τους ηθικές προθέσεις — καθοδηγώντας τους να «αναζητούν το καλό για τον εαυτό τους και τους άλλους με κριτικό και στοχαστικό τρόπο», σημειώνει ο Κρίστιανσον.
Ο Κουμάρ τονίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο οι ενήλικες χειρίζονται τις διαφωνίες, εκφράζουν ενσυναίσθηση και παραδέχονται τα δικά τους λάθη επηρεάζει σημαντικά τα παιδιά. Όταν οι ενήλικες επιδεικνύουν με συνέπεια ταπεινότητα, δικαιοσύνη και υπευθυνότητα, τα παιδιά εσωτερικεύουν αυτές τις αξίες πολύ πιο βαθιά — επειδή έτσι δείχνουν στα παιδιά πώς να είναι ειλικρινή, να ζητούν συγγνώμη και να προσπαθούν να γίνουν καλύτερα, χωρίς ντροπή.
Ένα συνηθισμένο λάθος στην εκπαίδευση και την ανατροφή των παιδιών, συνεχίζει, είναι η υπερβολική έμφαση στην υπακοή και στην εξίσωση της πειθαρχίας με την τιμωρία. Αντ’ αυτού, θα ήταν πιο εποικοδομητικό να βοηθάμε τα παιδιά να καταλάβουν γιατί κάτι είναι σωστό ή λάθος, προτείνει.
Για παράδειγμα, αν ένα παιδί παραβιάσει έναν κανόνα, αντί να του πει ο γονιός ότι είναι «κακό παιδί», μπορεί να πει: «Καταλαβαίνω ότι ήσουν αναστατωμένος, αλλά το χτύπημα πονάει τους άλλους. Ας σκεφτούμε έναν άλλο τρόπο για να εκφράσεις αυτό το συναίσθημα». Μια τέτοια προσέγγιση βοηθά το παιδί «να συνδέσει τη συμπεριφορά με το συναίσθημα και τις συνέπειες, αντί με τη ντροπή», εξηγεί ο Κουμάρ.
Οι γονείς μπορούν να διδάξουν στο παιδί τους και να λαμβάνει υπ’ όψιν τις σκέψεις και τα συναισθήματα των άλλων, σημειώνει η Κάουφμαν, καθοδηγώντας τη σκέψη του με ερωτήσεις. Για παράδειγμα, μπορούν να ρωτήσουν: «Τι σκεφτόσουν όταν ο δάσκαλος άρχισε να μοιράζει τα διαφορετικά μπισκότα; Τι νομίζεις ότι σκεφτόταν ο φίλος σου όταν ο δάσκαλος σας ζήτησε να διαλέξετε ένα μπισκότο, αλλά το ένα μπισκότο ήταν σαφώς μεγαλύτερο από το άλλο;»
Αυτού του είδους οι ερωτήσεις διδάσκουν το παιδί σας να μπαίνει στη θέση των άλλων, ενισχύοντας την ικανότητά του να συντονίζεται με τους ανθρώπους γύρω του, εξηγεί.
«Όταν η ηθική αφορά το να ‘είσαι καλός’ για να ευχαριστήσεις τους μεγάλους ή να αποφύγεις την τιμωρία, τα παιδιά μαθαίνουν την υποταγή, όχι τη συνείδηση», επισημαίνει ο Κουμάρ. «Μπορεί να συμπεριφέρονται καλά παρουσία άλλων, αλλά όχι και τόσο όταν δεν τα βλέπει κανείς. Ο στόχος είναι να περάσουμε από τον εξωτερικό έλεγχο στην εσωτερική κατανόηση».
Σπόροι που χρειάζονται φροντίδα
Τα πεντάχρονα παιδιά που καταδίκασαν την κακή συμπεριφορά του ρομπότ μάς υπενθυμίζουν ότι τα παιδιά έρχονται σε αυτόν τον κόσμο εξοπλισμένα με μια έμφυτη και εξελιγμένη αίσθηση ηθικής. Μπορούν να διακρίνουν το σωστό από το λάθος, να καταλαβαίνουν την πρόθεση πίσω από την πράξη και να συμπάσχουν με τους άλλους — όλα αυτά πριν μπορέσουν να εκφράσουν πλήρως το γιατί.
Όπως κατάλαβε ο Μένκιος περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια πριν, οι βλαστοί της ηθικοί είναι ακριβώς αυτό — βλαστοί, που χρειάζονται το σωστό έδαφος και την κατάλληλη φροντίδα για να αναπτυχθούν σε αρετές που θα στηρίζουν τόσο τα ίδια τα άτομα όσο και τις κοινότητες τους.
Η γνήσια ηθική ωριμάζει όχι μέσω του ελέγχου, σημειώνει ο Κουμάρ, αλλά μέσω σταθερών θερμών σχέσεων, παραδειγμάτων και προβληματισμού, όπου το να κάνεις το σωστό φαίνεται φυσικό.
