Η Λιβύη προκηρύσσει διαγωνισμό εκμετάλλευσης θαλάσσιων οικοπέδων υδρογονανθράκων νότια της Μεγαλονήσου!

Η επί τετραετία, αντί του προγραμματισμένου οκταμήνου, «μεταβατική» κυβέρνηση στη Λιβύη, η οποία ελέγχεται από την Τουρκία, επιφέρει νέο πλήγμα στα ελληνικά συμφέροντα στη θαλάσσια περιοχή νότια της Κρήτης, βασιζόμενη στο ανυπόστατο μνημόνιο Αγκυρας – Τρίπολης του Νοεμβρίου 2019.

Ο πρωθυπουργός Αμπντουλχαμίντ Ντμπέιμπα και ο προεδρεύων της Εθνικής Εταιρίας Πετρελαίου (NOC), Μασούντ Σουλεμάν, ανακοίνωσαν προ ημερών την προκήρυξη διεθνούς διαγωνισμού για την εκμετάλλευση 22 χερσαίων και θαλάσσιων οικοπέδων υδρογονανθράκων. Από τα θαλάσσια οικόπεδα, τα οποία βρίσκονται κοντά στην Κρήτη, οι συντεταγμένες τριών από αυτά δεν επηρεάζουν τις θαλάσσιες ζώνες της Ελλάδας με βάση το σημερινό νομικό πλαίσιο της μη οριοθετημένης ΑΟΖ. Ωστόσο, τα όρια δύο άλλων οικοπέδων του διαγωνισμού εφάπτονται στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, όπως έχει καθοριστεί με τον νόμο 4001/2011.

Ο λεγόμενος «νόμος Μανιάτη», του Αυγούστου 2011, ορίζει στο άρθρο 156: «Ελλείψει συμφωνίας οριοθέτησης με γειτονικά κράτη των οποίων οι ακτές είναι παρακείμενες ή αντικείμενες με τις ελληνικές ακτές, το εξωτερικό όριο της υφαλοκρηπίδας και της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης (αφ’ ης κηρυχθεί) είναι η μέση γραμμή, κάθε σημείο της οποίας απέχει ίση απόσταση από τα εγγύτερα σημεία των γραμμών βάσης (τόσο ηπειρωτικών όσο και νησιωτικών) από τις οποίες μετράται το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης».

Η κατάσταση στην Ανατολική Μεσόγειο με τις πρόσφατες εξελίξεις γύρω από τη Λιβύη και τα θαλάσσια οικόπεδα νότια της Κρήτης φανερώνει τα σοβαρά ζητήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα στον ενεργειακό τομέα και τις εδαφικές διεκδικήσεις.

Παρά το γεγονός ότι η πρόκληση με τα λιβυκά οικόπεδα δεν φαίνεται αρχικά τόσο μεγάλη, καθώς δεν επικάθονται άμεσα πάνω στην ελληνική υφαλοκρηπίδα, τα δύο λιβυκά οικόπεδα που εφάπτονται με τα οικοπέδα «Νοτιοδυτικά Κρήτης» και «Δυτικά Κρήτης», τα οποία ήδη εκμεταλλεύεται η κοινοπραξία ExxonMobil – Helleniq Energy, δημιουργούν μια σειρά από προβλήματα μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.

Το τρίπτυχο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα αφορά τρεις κύριες πτυχές:

1. Διεθνής ανταγωνισμός και κοινά κοιτάσματα: Ο διαγωνισμός της Λιβύης έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον μεγάλων διεθνών εταιριών, καθώς είναι ο πρώτος τέτοιος διαγωνισμός μετά από 17 χρόνια. Στην περίπτωση των εφαπτόμενων οικοπέδων, ενδέχεται να προκύψουν κοινά κοιτάσματα, απαιτώντας διακρατικές ή διεταιρικές συμφωνίες για την εκμετάλλευσή τους. Η ελληνική κοινοπραξία ενδέχεται να βρεθεί υπό πολιτική και επιχειρηματική πίεση να διαπραγματευτεί με τις εταιρίες που θα εκμεταλλεύονται τα γειτονικά λιβυκά οικόπεδα.
2. Η πιθανότητα εμπλοκής της Τουρκίας: Αν η τουρκική κρατική εταιρία πετρελαίου TPAO κερδίσει στον διαγωνισμό, η κατάσταση θα γίνει ακόμη πιο περίπλοκη. Η Τουρκία έχει ήδη υπογράψει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του Οκτωβρίου 2022 για τη συνεκμετάλλευση υδρογονανθράκων με τη Λιβύη, και σε αυτή την περίπτωση η Αθήνα θα βρεθεί υπό σοβαρή διπλωματική και στρατιωτική πίεση. Ο κίνδυνος να ανακύψουν έντονες διπλωματικές συγκρούσεις είναι πολύ υψηλός, ιδιαίτερα αν η Ελλάδα δεν αντιδράσει άμεσα και αποτελεσματικά.
3. Απειλή για την ελληνική κυριαρχία και την υφαλοκρηπίδα: Αν η ελληνική πλευρά δεν ανταποκριθεί έγκαιρα στις εξελίξεις, η ελληνική υφαλοκρηπίδα και τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας μπορεί να βρεθούν υπό αμφισβήτηση. Αυτό θυμίζει την περίοδο μετά την κρίση των Ιμίων το 1996, όταν η Τουρκία διατύπωσε για πρώτη φορά τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών». Οι τότε αβάσιμες αξιώσεις της Τουρκίας μπορεί σήμερα να υλοποιηθούν μέσω της συνεργασίας με τη Λιβύη, αν η Ελλάδα δεν αντιδράσει δυναμικά.

Η νέα κατάσταση στη θαλάσσια περιοχή νότια και νοτιοδυτικά της Κρήτης αποτελεί το τελευταίο κρίκο στην αλυσίδα λαθών και παραλείψεων της ελληνικής κυβέρνησης, που έχει παραβλέψει επανειλημμένα σοβαρές προειδοποιήσεις και ευκαιρίες για να αναλάβει δράση απέναντι στις τουρκικές και λιβυκές προκλήσεις. Η στρατηγική αδράνεια και η καθυστέρηση στις κρίσιμες στιγμές αποδεικνύονται πλέον καθοριστικές για την προστασία των ελληνικών συμφερόντων στην περιοχή.

Αλυσίδα λαθών και παραλείψεων:

1. Ιούλιος 2019: Ο Νίκος Χριστοδουλίδης, τότε υπουργός Εξωτερικών και νυν πρόεδρος της Κύπρου, προειδοποίησε τον Κυριάκο Μητσοτάκη για την επικείμενη υπογραφή του πρώτου τουρκολιβυκού μνημονίου και την ανάγκη άμεσης διπλωματικής αντίδρασης. Παρά την προειδοποίηση, η ελληνική κυβέρνηση δεν ανέλαβε καμία αποτρεπτική πρωτοβουλία και προχώρησε σε περιορισμένες, απροβλημάτιστες ενέργειες, όπως η επίσκεψη του Μητσοτάκη στον Μακρόν χωρίς ουσιαστικές συνέπειες.
2. Νοέμβριος 2019: Ο Αιγύπτιος υπουργός Άμυνας ενημέρωσε την ελληνική κυβέρνηση ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο θα υπογραφεί σε λίγες ημέρες. Ωστόσο, η ελληνική πλευρά δεν κινητοποιήθηκε άμεσα και ο πρωθυπουργός, αν και ενημερωμένος για τη σοβαρότητα της κατάστασης, επέλεξε να πραγματοποιήσει ιδιωτικό ταξίδι στο Λονδίνο.
3. Απρίλιος 2021: Ο πρωθυπουργός επισκέφθηκε την Τρίπολη και επικαλέστηκε μια δήθεν πρόοδο στην οριοθέτηση της ΑΟΖ με τη Λιβύη. Ωστόσο, αποδείχθηκε ότι δεν υπήρχε καμία ουσιαστική πρόοδος, και είτε λόγω παρανόησης είτε παραπλανητικής διαχείρισης της κοινής γνώμης, η Ελλάδα δεν ανέλαβε περαιτέρω πρωτοβουλίες.
4. Οκτώβριος 2022: Η κυβέρνηση αδυνατούσε να αντιδράσει στην υπογραφή του πρόσθετου τουρκολιβυκού μνημονίου για τη συνεκμετάλλευση υδρογονανθράκων, και ενώ εξελίσσονταν οι ελληνοτουρκικές διαβουλεύσεις για την υπογραφή της Διακήρυξης των Αθηνών, η Ελλάδα δεν εξέφρασε με σαφήνεια τη θέση της ούτε απαίτησε την αποχή της Τουρκίας από παράνομες ενέργειες στην περιοχή.
5. Δεκέμβριος 2023: Ο Ντμπέιμπα, σε συνεννόηση με τον Ερντογάν, κοινοποίησε στον ΟΗΕ την απόφαση της Λιβύης για την επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια και την ανακήρυξη συνορεύουσας ζώνης 24 ναυτικών μιλίων, η οποία στρέφεται εναντίον της Ελλάδας και της Αιγύπτου. Η απόφαση αυτή ενισχύει τη στρατηγική συνεργασία Τουρκίας-Λιβύης, ενώ η Ελλάδα εξακολουθεί να παρακολουθεί χωρίς να αντιδρά αποτελεσματικά.

Υπηρεσιακοί παράγοντες του υπουργείου Εξωτερικών είχαν επισημάνει, κυρίως μετά τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο του 2024, ότι η προκήρυξη του διεθνούς διαγωνισμού της λιβυκής NOC θα γινόταν σύντομα.

Είχαν προηγηθεί, από τον Δεκέμβριο του 2023, ξένα δημοσιεύματα ότι η NOC θα προκήρυσσε, εντός του 2024, τις διαδικασίες για σεισμικές έρευνες στον Κόλπο της Σύρτης και βορειοανατολικά του, ως την Κρήτη. Επιπλέον, το θέμα συζητείτο ευρέως, μεταξύ στελεχών διεθνών ενεργειακών ομίλων, σε διεθνείς εμπορικές εκθέσεις (Global Energy στο Κάλγκαρι, ICIF στη Σανγκάη, GasTech στο Χιούστον, GNL στην Μπολόνια κ.α.).

Οι αρμόδιοι διπλωμάτες φέρεται ότι ενημέρωσαν, εγκαίρως, το Μέγαρο Μαξίμου και την πολιτική ηγεσία του υπουργείου Εξωτερικών για τις κινήσεις της NOC και τη βούλησή της για συζητήσεις με την TPAO, την ιταλική ENI, τη γαλλική Total και τις αμερικανικές ExxonMobil και ConocoPhillips. Οι διπλωμάτες υπογράμμιζαν ότι η Λιβύη μάλλον δεν ήταν σε θέση να προκηρύξει τον διαγωνισμό πριν από τα τέλη του 2024, όπως ο κ. Ντμπέιμπα ήλπιζε, αλλά αυτό θα γινόταν σίγουρα εφικτό στο πρώτο εξάμηνο ή και πρώτο τρίμηνο του 2025. Οπως συνέβη τελικά, χωρίς -πάλι- η ελληνική κυβέρνηση να προβεί σε οποιαδήποτε κίνηση.