Ιράν: Έστειλε στις ΗΠΑ όρους μέσω Κατάρ για ειρήνη

Επτά μήνες μετά την έναρξη ενός πολέμου που αναστάτωσε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, η Τεχεράνη επιχειρεί, μέσω του Κατάρ, να ανοίξει ξανά τον δρόμο της διπλωματίας με την Ουάσινγκτον. Το γεγονός ότι το Ιράν προτιμά και πάλι τον διάλογο αντί της κλιμάκωσης δεν πρέπει να εκληφθεί ως ένδειξη αδυναμίας, αλλά ως αναγνώριση μιας πραγματικότητας: του τεράστιου κόστους —ανθρώπινου, οικονομικού, γεωπολιτικού— που άφησε πίσω της η σύγκρουση.

Η διαβίβαση των όρων και η αναμονή Τραμπ

Ο γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν, Μοχσέν Ρεζαεΐ, αποκάλυψε σε συνέντευξή του στο Al Jazeera ότι η Τεχεράνη έχει ήδη μεταφέρει τους όρους της στην Ουάσινγκτον μέσω του Κατάρ, το οποίο λειτουργεί ως βασικός διαμεσολαβητής στην απουσία επίσημων διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών. «Είμαστε σε επαφή με τον μεσάζοντα του Κατάρ που μετέφερε τους όρους μας στην Ουάσιγκτον για τον τερματισμό του πολέμου και περιμένουμε απάντηση από τον Πρόεδρο Τραμπ», δήλωσε χαρακτηριστικά ο Ρεζαεΐ.

Η στάση αναμονής που περιγράφει ο Ιρανός αξιωματούχος δεν αιφνιδιάζει όσους παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή. Ο πόλεμος ξέσπασε στα τέλη Φεβρουαρίου, ύστερα από ισραηλινοαμερικανικά πλήγματα στην Τεχεράνη που είχαν ως αποτέλεσμα τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ —μια εξέλιξη πρωτοφανή για τη σύγχρονη ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Έκτοτε, η σύγκρουση πέρασε από πολλαπλές φάσεις: αντίποινα της Τεχεράνης εναντίον κρατών του Κόλπου όπου εδρεύουν αμερικανικές βάσεις, απειλές αποκλεισμού του Στενού των Ορμούζ, προσωρινές εκεχειρίες που κατέρρεαν πριν καλά καλά σταθεροποιηθούν, και μια σειρά διαπραγματεύσεων υπό τη διαμεσολάβηση Κατάρ και Πακιστάν, που κάθε φορά έφταναν «πολύ κοντά» σε συμφωνία, χωρίς ωστόσο να την οριστικοποιούν.

Το ζήτημα της Συνθήκης Μη Διάδοσης ως διαπραγματευτικό χαρτί

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά του Ρεζαεΐ στο πυρηνικό δόγμα της χώρας του. «Εξακολουθούμε να τηρούμε τη φετβά του αείμνηστου ανώτατου ηγέτη και δεν έχουμε αλλάξει το πυρηνικό μας δόγμα, αλλά δεν γνωρίζουμε τι θα συμβεί στο μέλλον. Δεν έχουμε λάβει ακόμη απόφαση για αποχώρηση από τη Συνθήκη Μη Διάδοσης, και το ζήτημα αυτό εξαρτάται από τη στάση της Ουάσινγκτον», ανέφερε, προσθέτοντας πως οι ενέργειες Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ είναι αυτές που, κατά την άποψή του, θα επέτρεπαν στο Ιράν να δικαιολογήσει μια τέτοια αποχώρηση.

Πρόκειται για κλασική διπλωματική τακτική «ελεγχόμενης αμφισημίας»: η Τεχεράνη διατηρεί ανοιχτό το ενδεχόμενο εξόδου από τη Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων (NPT) —κίνηση που θα αποτελούσε δραματική κλιμάκωση με απρόβλεπτες συνέπειες για όλη την περιοχή— όχι επειδή το επιθυμεί κατ' ανάγκην, αλλά για να διατηρήσει διαπραγματευτικό μοχλό απέναντι σε μια Ουάσινγκτον που, όπως έχει δηλώσει κατ' επανάληψη ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος, δεν διανοείται να συζητήσει χαλάρωση κυρώσεων χωρίς ουσιαστικά ανταλλάγματα στο πυρηνικό πρόγραμμα της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Ξεπάγωμα περιουσιακών στοιχείων και άρση του αποκλεισμού

Παρότι το περιεχόμενο των ιρανικών όρων δεν έχει επισήμως δοθεί στη δημοσιότητα, το ρωσικό πρακτορείο Tass αναφέρει ότι περιλαμβάνουν το ξεπάγωμα δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων και την παύση του ναυτικού αποκλεισμού που έχει επιβληθεί στις ιρανικές ακτές. Πρόκειται για δύο αιτήματα που η ιρανική πλευρά έχει θέσει επανειλημμένα από την αρχή της σύγκρουσης, καθώς ο αποκλεισμός έχει πλήξει βαρύτατα τις εξαγωγές πετρελαίου και την ήδη ταλαιπωρημένη οικονομία της χώρας.

Το προηγούμενο των μηνών που πέρασαν δείχνει πόσο εύθραυστη μπορεί να αποδειχθεί κάθε συμφωνία: ήδη τον Ιούνιο είχε ανακοινωθεί κατάπαυση του πυρός και επαναλειτουργία του Στενού των Ορμούζ, ενώ τον Ιούλιο είχε συμφωνηθεί μνημόνιο κατανόησης εξήντα ημερών για την έναρξη διαπραγματεύσεων επί του πυρηνικού προγράμματος. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, η τελική επικύρωση εξαρτήθηκε αποκλειστικά από την προσωπική έγκριση του Αμερικανού προέδρου, ο οποίος έχει επανειλημμένα διατηρήσει επιφυλάξεις, δηλώνοντας δημόσια πως δεν είναι ικανοποιημένος από την πρόοδο των συνομιλιών.

Ο ρόλος του Κατάρ και τα όρια της διαμεσολάβησης

Η Ντόχα έχει αναδειχθεί σε κομβικό παράγοντα σταθερότητας στην περιοχή, αξιοποιώντας τους ισχυρούς δεσμούς της τόσο με την Ουάσινγκτον —όπου φιλοξενεί μία από τις μεγαλύτερες αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις στη Μέση Ανατολή— όσο και με την Τεχεράνη, με την οποία διατηρεί λειτουργικό διάλογο ακόμη και σε περιόδους έντασης. Ο εκπρόσωπος του κατινού υπουργείου Εξωτερικών είχε ήδη περιγράψει τις συνομιλίες ως βρισκόμενες σε «πολύ προχωρημένο στάδιο», κάνοντας λόγο για προσχέδια συμφωνίας που κυκλοφορούν μεταξύ των εμπλεκόμενων πλευρών.

Ωστόσο, η εμπειρία των τελευταίων μηνών διδάσκει ότι η απόσταση ανάμεσα σε ένα «προχωρημένο στάδιο διαπραγματεύσεων» και σε μια δεσμευτική, βιώσιμη συμφωνία παραμένει μεγάλη. Διεθνείς αναλυτές επισημαίνουν πως κάθε βήμα προόδου στον διάλογο Ουάσινγκτον-Τεχεράνης έχει καθοριστική σημασία για τη σταθεροποίηση όχι μόνο της Μέσης Ανατολής, αλλά και ευρύτερων ενεργειακών και εμπορικών ισορροπιών που επηρεάζουν άμεσα την παγκόσμια οικονομία, από τις τιμές του πετρελαίου έως την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στον Κόλπο.

Το ζητούμενο: συμβιβασμός χωρίς απώλεια κύρους

Η εξέλιξη της κρίσης θα κριθεί, εν τέλει, από έναν βασικό παράγοντα: κατά πόσον οι δύο πλευρές είναι διατεθειμένες να προχωρήσουν σε ουσιαστικούς συμβιβασμούς χωρίς η καθεμία να αισθανθεί ότι υποχωρεί ολοκληρωτικά. Για την ιρανική ηγεσία, που βγαίνει από έναν πόλεμο με βαρύτατο πολιτικό και ανθρώπινο κόστος —περιλαμβανομένου και του θανάτου του ανώτατου ηγέτη της— κάθε συμφωνία πρέπει να παρουσιαστεί εσωτερικά ως αποτέλεσμα αξιοπρέπειας και όχι συνθηκολόγησης. Για την αμερικανική πλευρά, αντίστοιχα, οποιαδήποτε χαλάρωση κυρώσεων πρέπει να συνοδεύεται από απτές εγγυήσεις επί του πυρηνικού ζητήματος, ώστε να μην ερμηνευθεί ως υποχώρηση απέναντι σε ένα καθεστώς που η Ουάσινγκτον εξακολουθεί να αντιμετωπίζει με βαθιά καχυποψία.

Η τελική απόφαση, όπως σημειώνεται και στο ρεπορτάζ, βρίσκεται πλέον στα χέρια του Λευκού Οίκου. Και όπως έχει αποδειχθεί επανειλημμένα τους τελευταίους μήνες, η απόσταση ανάμεσα σε μια διπλωματική πρόταση και στην πραγματική αποκλιμάκωση μετριέται όχι σε ημέρες, αλλά σε πολιτική βούληση —ένα αγαθό σπάνιο και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, όσο και στη Μέση Ανατολή.