«Ήρεμα νερά» και τουρκικοί χάρτες: Η Άγκυρα γκριζάρει το Καστελόριζο και η Αθήνα αντιδρά εκ των υστέρων

Νέο επεισόδιο στην ελληνοτουρκική αντιπαράθεση καταγράφεται στην περιοχή του Καστελόριζου, με την Άγκυρα να συνδυάζει την ανακήρυξη του λεγόμενου «Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Φετιγιέ–Κας» με την αποστολή του ερευνητικού σκάφους «TÜBİTAK MARMARA» σε θαλάσσια ζώνη όπου η Αθήνα αμφισβήτησε ευθέως την αρμοδιότητα της τουρκικής NAVTEX.

Παράλληλα, η τουρκική ονομασία του πάρκου εμφανίστηκε στο χαρτογραφικό υπόβαθρο που χρησιμοποιεί η γνωστή πλατφόρμα MarineTraffic, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις και αναζωπυρώνοντας τη συζήτηση για τη λεγόμενη «μάχη των χαρτών» στην Ανατολική Μεσόγειο.

Εδώ, όμως, χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση. Η MarineTraffic δεν μετονόμασε ούτε αναγνώρισε επίσημα τη θαλάσσια περιοχή ως τουρκικό πάρκο. Η επίμαχη ονομασία προήλθε από το OpenStreetMap, το εξωτερικό χαρτογραφικό υπόβαθρο που χρησιμοποιεί η πλατφόρμα, όπου η συγκεκριμένη περιοχή προστέθηκε στις 17 Αυγούστου από λογαριασμό χρήστη.

Η μητρική εταιρεία της MarineTraffic, Kpler, έχει διευκρινίσει ότι οι γεωγραφικές ονομασίες του χάρτη δεν καθορίζονται από την ίδια. Συνεπώς, η εμφάνιση της τουρκικής ονομασίας δεν συνιστά διεθνή ή νομική αναγνώριση των διεκδικήσεων της Άγκυρας.

Το γεγονός παραμένει, ωστόσο, πολιτικά και επικοινωνιακά σημαντικό. Μια ονομασία που προέρχεται από μονομερή τουρκική απόφαση εμφανίζεται σε μια παγκόσμια χρησιμοποιούμενη ναυτιλιακή πλατφόρμα και αποκτά οπτική παρουσία μπροστά σε εκατομμύρια χρήστες, έστω χωρίς καμία απολύτως νομική ισχύ.

Το «TÜBİTAK MARMARA» και η τουρκική NAVTEX

Το δεύτερο και σαφώς σοβαρότερο σκέλος της υπόθεσης αφορά την αποστολή του τουρκικού ερευνητικού σκάφους «TÜBİTAK MARMARA» νοτίως του Καστελόριζου.

Ο υδρογραφικός σταθμός της Αττάλειας εξέδωσε τη NAVTEX 0862/26 για έρευνες στη στήλη ύδατος από την 1η έως τις 15 Σεπτεμβρίου, δεσμεύοντας περιοχή την οποία η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι εμπίπτει σε δική της δικαιοδοσία.

Η Αθήνα απάντησε με αντι-NAVTEX από τον αρμόδιο ελληνικό σταθμό του Ηρακλείου, τονίζοντας ότι η τουρκική αναγγελία εκδόθηκε από μη εξουσιοδοτημένο σταθμό και ότι η συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή βρίσκεται εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας.

Το «TÜBİTAK MARMARA» κινήθηκε στην περιοχή από την 1η Σεπτεμβρίου, με τις ελληνικές Αρχές να παρακολουθούν τη δραστηριότητά του. Κατά τη διάρκεια της παρουσίας του καταγράφηκαν περίοδοι πολύ χαμηλής ταχύτητας, στοιχείο που τέθηκε υπό στενή παρακολούθηση, χωρίς αυτό από μόνο του να αποδεικνύει το ακριβές είδος κάθε επιμέρους δραστηριότητας.

Το βράδυ της 2ας Σεπτεμβρίου το τουρκικό ερευνητικό αποχώρησε από την περιοχή της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και κατευθύνθηκε προς τουρκικά ύδατα, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες.

Η χρονική εγγύτητα ανάμεσα στην ανακήρυξη του τουρκικού θαλάσσιου πάρκου και στην εμφάνιση ερευνητικού σκάφους στην ευρύτερη περιοχή δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Αποτυπώνει τουλάχιστον τη σταθερή προσπάθεια της Άγκυρας να προβάλλει επί του πεδίου τη δική της αντίληψη για τις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου.

Δεν υπάρχει, πάντως, τεκμηριωμένο στοιχείο που να αποδεικνύει ότι η τουρκική κυβέρνηση συντόνισε την προσθήκη της ονομασίας στο OpenStreetMap. Η παρουσία της σχετικής ένδειξης στο MarineTraffic και η αποστολή του ερευνητικού αποτελούν δύο διαφορετικά γεγονότα και δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως αποδεδειγμένα μέρη μιας ενιαίας επιχείρησης χωρίς αντίστοιχα στοιχεία.

Η Αθήνα αντέδρασε – Το ερώτημα είναι εάν αρκεί

Η ελληνική κυβέρνηση έχει χαρακτηρίσει επισήμως παράνομα τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα στον βαθμό που εκτείνονται πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα και εντός περιοχών ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Το υπουργείο Εξωτερικών έχει ξεκαθαρίσει ότι οι μονομερείς τουρκικές αποφάσεις δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα ούτε μπορούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα.

Παράλληλα, η ελληνική πρεσβεία στην Άγκυρα προχώρησε σε επίσημο διάβημα προς το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών. Η τουρκική πλευρά απάντησε με δικές της ρηματικές διακοινώσεις, επαναλαμβάνοντας τις γνωστές θέσεις της, τις οποίες η Αθήνα απορρίπτει ως αυθαίρετες και στερούμενες νομικής βάσης.

Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης έχει ενημερώσει επίσης Ευρωπαίους εταίρους για το τουρκικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και για τις κινήσεις της Άγκυρας, επιμένοντας ταυτόχρονα ότι η Ελλάδα επιδιώκει να διατηρήσει λειτουργικούς διαύλους επικοινωνίας με την Τουρκία.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται πλέον και το πολιτικό ζήτημα για την κυβέρνηση. Η ύπαρξη διαλόγου δεν αναιρεί την ανάγκη αντίδρασης κάθε φορά που η Άγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει μονομερείς διεκδικήσεις σε χάρτες, NAVTEX, επίσημες αποφάσεις ή δραστηριότητες στο πεδίο.

Η κυβέρνηση επομένως δεν μπορεί να κατηγορηθεί ότι δεν αντέδρασε καθόλου: εκδόθηκε αντι-NAVTEX, έγινε διπλωματικό διάβημα και υπήρξε ενημέρωση εταίρων. Το πραγματικό ερώτημα είναι εάν αυτά τα εργαλεία αρκούν για να ανακόψουν μια τουρκική στρατηγική που εξελίσσεται συστηματικά και σε πολλά διαφορετικά επίπεδα.

Η Άγκυρα έχει ενσωματώσει τη «Γαλάζια Πατρίδα» στον δημόσιο και θεσμικό της λόγο, προβάλλει χάρτες με τις δικές της διεκδικήσεις και χρησιμοποιεί ναυτικές αναγγελίες και ερευνητικές αποστολές για να υποστηρίξει στο πεδίο τη θέση της ότι διαθέτει αρμοδιότητες σε περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί ότι συνδέονται με τα δικά της κυριαρχικά δικαιώματα.

Η Αθήνα από την πλευρά της επιμένει ότι η μόνη ελληνοτουρκική διαφορά που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διευθέτησης είναι η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, απορρίπτοντας τις υπόλοιπες τουρκικές αξιώσεις.

Στην υπόθεση του θαλάσσιου πάρκου, η νομική θέση της Ελλάδας είναι σαφής: η μονομερής τουρκική ανακήρυξη δεν μπορεί να μεταβάλει δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο. Η παρουσία μιας ονομασίας σε μια ιδιωτική ψηφιακή πλατφόρμα επίσης δεν δημιουργεί κυριαρχία, δικαιοδοσία ή οποιοδήποτε νομικό προηγούμενο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η «μάχη των χαρτών» πρέπει να υποτιμηθεί. Οι χάρτες έχουν τεράστια επικοινωνιακή δύναμη και η διαρκής αναπαραγωγή μιας διεκδίκησης μπορεί να δημιουργήσει λανθασμένες εντυπώσεις σε χρήστες που αγνοούν το νομικό καθεστώς μιας περιοχής.

Γι' αυτό και η ελληνική πλευρά χρειάζεται να παρεμβαίνει άμεσα όπου εμφανίζονται ανακριβείς ή μονομερείς γεωγραφικές αποτυπώσεις, ζητώντας διορθώσεις και παρουσιάζοντας τεκμηριωμένα τις θέσεις της σε διεθνείς οργανισμούς, εταιρείες χαρτογράφησης και ευρωπαϊκούς θεσμούς.

Η υπόθεση του Καστελόριζου δείχνει, τελικά, ότι τα λεγόμενα «ήρεμα νερά» δεν καταργούν τον βαθύ ανταγωνισμό Ελλάδας και Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι χαμηλοί τόνοι στη διπλωματία δεν μπορούν να μετατραπούν σε χαμηλή επιφυλακή απέναντι σε μια Άγκυρα που εξακολουθεί να προβάλλει, μεθοδικά και επίμονα, τη δική της αναθεωρητική χαρτογραφία.