Καστελλόριζο: Το μικρό νησί που χαλάει τους χάρτες της «Γαλάζιας Πατρίδας»

Το Καστελλόριζο είναι ένα μικρό νησί με δυσανάλογα μεγάλο γεωπολιτικό βάρος. Γι’ αυτό και η τριήμερη παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη στη Μεγίστη, με αφορμή την 83η επέτειο της Απελευθέρωσης, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μία συνηθισμένη πρωθυπουργική επίσκεψη σε ακριτική περιοχή. Πραγματοποιείται σε μία περίοδο κατά την οποία η Τουρκία επαναφέρει μεθοδικά τις διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο και επιχειρεί να αποτυπώσει στην πράξη τη δική της αντίληψη για τις θαλάσσιες ζώνες γύρω από το ελληνικό νησί.

Ο πρωθυπουργός έφτασε στο Καστελλόριζο το απόγευμα της Παρασκευής 11 Σεπτεμβρίου και θα παραμείνει για τρεις ημέρες, με τις επίσημες επετειακές εκδηλώσεις να αποτελούν την κορύφωση της παρουσίας του. Η συγκυρία, όμως, προσδίδει στην επίσκεψη περιεχόμενο που υπερβαίνει κατά πολύ το επετειακό και συμβολικό επίπεδο.

Λίγες ημέρες νωρίτερα, η Άγκυρα είχε εκδώσει NAVTEX για δραστηριότητα του ερευνητικού σκάφους R/V TÜBİTAK MARMARA νοτίως και νοτιοδυτικά του Καστελλόριζου, με ισχύ έως τις 15 Σεπτεμβρίου. Η Αθήνα απάντησε με αντι-NAVTEX από τον αρμόδιο σταθμό του Ηρακλείου, απορρίπτοντας την αρμοδιότητα του τουρκικού σταθμού της Αττάλειας και επισημαίνοντας ότι τμήμα της περιοχής αφορά ελληνική δυνητική υφαλοκρηπίδα.

Εδώ βρίσκεται η ουσία της αντιπαράθεσης. Το ζήτημα δεν εξαντλείται στο εάν ένα τουρκικό επιστημονικό πλοίο πραγματοποιεί μετρήσεις στη στήλη του νερού. Το κρίσιμο είναι ποιος εμφανίζεται ως αρμόδιος να εκδίδει οδηγίες προς ναυτιλλομένους και ποιος επιχειρεί να κατοχυρώσει διοικητική και πολιτική παρουσία σε μια περιοχή όπου δεν έχει ολοκληρωθεί η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ.

Η Τουρκία επιδιώκει εδώ και χρόνια να μεταφέρει τη δική της χαρτογραφική και νομικοπολιτική αντίληψη από τις δηλώσεις στο πεδίο. Η ελληνική πλευρά, αντίθετα, θεωρεί ότι τέτοιες ενέργειες δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα και δεν μπορούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα εις βάρος ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Το Καστελλόριζο και η γεωπολιτική μάχη της Ανατολικής Μεσογείου

Η γεωγραφία εξηγεί γιατί το Καστελλόριζο βρίσκεται σταθερά στον πυρήνα της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης. Η Μεγίστη απέχει ελάχιστα από τις τουρκικές ακτές και βρίσκεται απέναντι από το Κας, όμως πρόκειται για κατοικημένο ελληνικό νησί με κατοχυρωμένη ελληνική κυριαρχία.

Το άρθρο 121 της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι τα νησιά, με την εξαίρεση συγκεκριμένης κατηγορίας βράχων που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη κατοίκηση ή οικονομική ζωή, διαθέτουν αιγιαλίτιδα ζώνη, συνορεύουσα ζώνη, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα όπως και οι άλλες χερσαίες περιοχές.

Αυτό δεν σημαίνει ότι σε μία δικαστική οριοθέτηση κάθε νησί λαμβάνει αυτομάτως πλήρη επήρεια ανεξαρτήτως γεωγραφικών συνθηκών. Σημαίνει όμως ότι η ύπαρξη του Καστελλόριζου δεν μπορεί να διαγραφεί από τον χάρτη και ότι το νησί παράγει θαλάσσια δικαιώματα, το ακριβές εύρος των οποίων αποτελεί ζήτημα οριοθέτησης.

Η Άγκυρα ακολουθεί διαφορετική προσέγγιση. Υποστηρίζει ότι η γεωγραφική θέση και το μικρό μέγεθος του Καστελλόριζου δεν μπορούν να του προσδώσουν επήρεια αντίστοιχη με εκείνη που υποστηρίζει η ελληνική πλευρά. Η διαφορά αυτή έχει τεράστια σημασία, επειδή η τελική αποτύπωση των θαλάσσιων ζωνών επηρεάζει τη συνολική γεωμετρία της Ανατολικής Μεσογείου.

Για την Αθήνα, η αναγνώριση ουσιαστικής επήρειας στα ελληνικά νησιά ενισχύει τη συνέχεια των ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων από τα Δωδεκάνησα προς την ευρύτερη περιοχή της Κύπρου. Για την Τουρκία, ο δραστικός περιορισμός αυτής της επήρειας δημιουργεί σημαντικά μεγαλύτερο χώρο για τις δικές της αξιώσεις.

Γι’ αυτό το Καστελλόριζο δεν αποτελεί απλώς ένα μικρό ελληνικό νησί μερικά χιλιόμετρα απέναντι από τις μικρασιατικές ακτές. Αποτελεί σημείο-κλειδί στη μεγάλη διαπραγμάτευση για το μέλλον της Ανατολικής Μεσογείου.

Η αποστολή του TÜBİTAK MARMARA εντάσσεται πλέον σε ένα ευρύτερο σύνολο τουρκικών κινήσεων. Τον Αύγουστο, η Τουρκία προχώρησε στην επίσημη ανακήρυξη θαλάσσιων πάρκων, με ένα από αυτά να εκτείνεται στην περιοχή Φετιγιέ–Κας και να επηρεάζει τον θαλάσσιο χώρο γύρω από το Καστελλόριζο.

Η Αθήνα απέρριψε την κίνηση όπου οι τουρκικοί σχεδιασμοί εκτείνονται πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων, υποστηρίζοντας ότι μονομερείς πράξεις δεν παράγουν νομικά αποτελέσματα ούτε μπορούν να θίξουν ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι σαφής: θαλάσσια πάρκα, NAVTEX, επιστημονικές αποστολές, χάρτες και επαναλαμβανόμενη προβολή αρμοδιότητας. Καμία από αυτές τις κινήσεις, εξεταζόμενη μεμονωμένα, δεν ισοδυναμεί αναγκαστικά με προετοιμασία στρατιωτικής κρίσης. Συνολικά όμως συνθέτουν μία διαρκή προσπάθεια της Άγκυρας να κάνει τη δική της θέση ορατή και επαναλαμβανόμενη στο πεδίο.

Ακριβώς εδώ πρέπει να κριθεί και η αντίδραση της ελληνικής κυβέρνησης. Η συμβολική παρουσία ενός πρωθυπουργού στο Καστελλόριζο έχει αξία. Δεν αρκεί όμως από μόνη της για να αντιμετωπίσει μία στρατηγική που εφαρμόζεται βήμα προς βήμα και σε βάθος χρόνου.

Από τα μηνύματα Ερντογάν στη δοκιμασία της ελληνικής αποτροπής

Στο ήδη βαρύ κλίμα προστέθηκαν και οι πρόσφατες δηλώσεις του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Αναφερόμενος στο Κας, απέναντι από το Καστελλόριζο, ο Τούρκος πρόεδρος σχολίασε ότι εάν η Τουρκία ύψωνε τη φωνή της από εκεί, στην Ελλάδα θα μπορούσαν να την ακούσουν.

Η γεωγραφική αναφορά ήταν τόσο συγκεκριμένη ώστε προκάλεσε άμεση πολιτική ανάγνωση στην Αθήνα. Τουρκικά μέσα ενημέρωσης συνέδεσαν μάλιστα την επίσκεψη Μητσοτάκη με τη συγκεκριμένη δήλωση, εμφανίζοντας την παρουσία του Έλληνα πρωθυπουργού ως απάντηση στον Τούρκο πρόεδρο.

Οι συμβολισμοί είναι ισχυροί. Ο Ερντογάν χρησιμοποιεί το Κας για να υπενθυμίσει την εγγύτητα των τουρκικών ακτών. Ο Έλληνας πρωθυπουργός βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα απέναντι, στο ίδιο το Καστελλόριζο, σε μία χρονική στιγμή κατά την οποία η τουρκική δραστηριότητα στην ευρύτερη περιοχή έχει αυξηθεί.

Το ζήτημα όμως δεν μπορεί να εξαντληθεί σε έναν επικοινωνιακό ανταγωνισμό δηλώσεων και φωτογραφιών. Η πραγματική δοκιμασία για την κυβέρνηση Μητσοτάκη βρίσκεται στο κατά πόσο μπορεί να μετατρέψει τον συμβολισμό σε συνεπή εθνική στρατηγική.

Η ελληνική θέση παραμένει ότι η μόνη ελληνοτουρκική διαφορά που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διεθνούς δικαιοδοτικής επίλυσης είναι η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Ζητήματα ελληνικής κυριαρχίας δεν τίθενται προς διαπραγμάτευση.

Η Τουρκία επιμένει σε πολύ ευρύτερη ατζέντα. Θέτει ζητήματα αποστρατιωτικοποίησης νησιών, προβάλλει ισχυρισμούς περί «γκρίζων ζωνών», διατηρεί το casus belli σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο και εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τη θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας» ως πλαίσιο των θαλάσσιων διεκδικήσεών της.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο αποτελεί ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής, καθώς η οριοθέτηση που προβάλλει αγνοεί την επήρεια μεγάλων ελληνικών νησιών και παραμένει σημείο μετωπικής διαφωνίας μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας.

Η ελληνική κυριαρχία στα Δωδεκάνησα, συμπεριλαμβανομένου του Καστελλόριζου, στηρίζεται σε διεθνείς συνθήκες. Ταυτόχρονα, το Δίκαιο της Θάλασσας παρέχει το νομικό πλαίσιο πάνω στο οποίο η Αθήνα θεμελιώνει τη θέση της ότι τα ελληνικά νησιά διαθέτουν θαλάσσιες ζώνες.

Η πραγματικότητα όμως επιβάλλει μία κρίσιμη διάκριση: άλλο η κατοχυρωμένη κυριαρχία επί του ελληνικού εδάφους και άλλο η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών μεταξύ κρατών με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές. Το δεύτερο απαιτεί συμφωνία ή, εφόσον υπάρξει κοινή βούληση, προσφυγή σε διεθνές δικαιοδοτικό όργανο.

Αυτό καθιστά ακόμη σημαντικότερη την αποτροπή μονομερών τετελεσμένων μέχρι να υπάρξει οριοθέτηση. Διότι στη διεθνή πολιτική οι χάρτες, οι NAVTEX και οι επαναλαμβανόμενες επιχειρησιακές κινήσεις χρησιμοποιούνται συχνά για να ενισχύσουν πολιτικές θέσεις, ακόμη και όταν δεν μπορούν από μόνες τους να γεννήσουν κυριαρχικά δικαιώματα.

Εδώ ακριβώς θα κριθεί η ελληνική κυβέρνηση. Η επίσκεψη Μητσοτάκη στο Καστελλόριζο στέλνει μήνυμα παρουσίας και κυριαρχίας σε ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο σημείο του ελληνικού χάρτη. Η κυβέρνηση όμως οφείλει να γνωρίζει ότι η εθνική πολιτική δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στους συμβολισμούς.

Απαιτεί σταθερή διπλωματική κινητοποίηση, διεθνή τεκμηρίωση των ελληνικών θέσεων, στρατιωτική αποτροπή, διαρκή παρουσία στην περιοχή και ξεκάθαρη αντίδραση σε κάθε απόπειρα δημιουργίας τετελεσμένων.

Οι κυβερνήσεις κρίνονται τελικά σε αυτό που μένει μετά τις επισκέψεις, τις σημαίες και τις δηλώσεις. Εάν η Άγκυρα συνεχίζει να προσθέτει, μία προς μία, νέες κινήσεις στο τραπέζι και η Αθήνα περιορίζεται κάθε φορά σε μια αντι-NAVTEX και σε μια ανακοίνωση, τότε το πρόβλημα δεν λύνεται. Απλώς μεταφέρεται στην επόμενη κρίση.

Το πραγματικό ερώτημα επομένως δεν είναι αν η Τουρκία ενοχλήθηκε από την παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη στη Μεγίστη. Ούτε αν τα τουρκικά μέσα χαρακτήρισαν την επίσκεψη «πρόκληση».

Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος θα καταφέρει να επιβάλει τη νομιμότητα και να αποτρέψει τη δημιουργία τετελεσμένων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Γιατί το Καστελλόριζο είναι μικρό μόνο όταν μετριέται σε τετραγωνικά χιλιόμετρα ξηράς. Όταν όμως ο χάρτης μεταφέρεται στη θάλασσα, η γεωπολιτική του σκιά γίνεται τεράστια. Και γι’ αυτό η παρουσία της Ελλάδας εκεί πρέπει να είναι μόνιμη, ουσιαστική και αποφασιστική — όχι μόνο όταν το απαιτεί μία επέτειος ή όταν προηγείται ακόμη μία τουρκική πρόκληση.