Με αφορμή την ψήφιση του νέου γαλλικού νόμου για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών, η δικηγόρος και ερευνήτρια στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS), Κατερίνα Τιτή, υποστηρίζει σε άρθρο της στη γαλλική εφημερίδα Le Monde ότι πληρούνται πλέον οι προϋποθέσεις για την επιστροφή στην Αθήνα τουλάχιστον ορισμένων θραυσμάτων του Παρθενώνα που φιλοξενούνται στο Μουσείο του Λούβρου. Η ανάλυση της ερευνήτριας εστιάζει στις λεπτομέρειες της νομοθεσίας που υιοθετήθηκε στις 7 Μαΐου, η οποία χαρακτηρίζεται ιστορική, αλλά θέτει συγκεκριμένους περιορισμούς.
Οι χρονικοί περιορισμοί και οι εξαιρέσεις του νόμου
Η νομοθετική πρωτοβουλία της Γαλλίας, αν και σηματοδοτεί μια στροφή στην πολιτική διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς, δεν είναι χωρίς όρους. Όπως επισημαίνει η κυρία Τιτή, ο νόμος καθιερώνει ένα χρονικό όριο, το έτος 1815, και αφορά αποκλειστικά παράνομες αποκτήσεις που πραγματοποιήθηκαν μετά από αυτή την ημερομηνία. Παράλληλα, προβλέπονται εξαιρέσεις για αρχαιολογικά έργα που αποκτήθηκαν μέσω συμφωνιών διαμοιρασμού ευρημάτων από ανασκαφές ή ανταλλαγών για επιστημονικές μελέτες. Η ερευνήτρια τονίζει ότι η πραγματική εμβέλεια του νόμου μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο μέσω εις βάθος έρευνας για την προέλευση κάθε αντικειμένου, μια διαδικασία που συχνά δυσχεραίνεται από την έλλειψη προσβάσιμων πληροφοριών.
Η περίπτωση των θραυσμάτων του Παρθενώνα
Η ανάλυση της κυρίας Τιτή επικεντρώνεται στα θραύσματα του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Λούβρο. Αναφέρεται σε δύο συγκεκριμένα κομμάτια που ανακαλύφθηκαν το 1788 και το 1789 από τον Λουί Φρανσουά Σεμπαστιάο Φοβέλ, ο οποίος εργαζόταν για τον πρέσβη της Γαλλίας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο Φοβέλ είχε λάβει σαφείς οδηγίες να λεηλατήσει οτιδήποτε μπορούσε στην Αθήνα. Το πρώτο θραύσμα, η πλάκα με τις Εργαστίνες, κατασχέθηκε από τους επαναστάτες το 1792, πριν από το χρονικό όριο του 1815, και επομένως δεν εμπίπτει στον νόμο. Ωστόσο, το δεύτερο θραύσμα, μια μετόπη που απεικονίζει έναν κένταυρο και μία Λαπιθίδα, αποκτήθηκε από το Λούβρο το 1818 μέσω δημοπρασίας, γεγονός που το καθιστά υποψήφιο για επιστροφή βάσει της νέας νομοθεσίας.
Νομικές λεπτομέρειες και διαδικαστικά ζητήματα
Η ελληνίδα δικηγόρος θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: αν ο νόμος εφαρμόζεται σε αντικείμενα που λεηλατήθηκαν πριν από το 1815, αλλά εντάχθηκαν στη δημόσια περιουσία μετά από αυτή την ημερομηνία. Η ίδια υποστηρίζει ότι η καθοριστική ημερομηνία είναι εκείνη της ένταξης του αντικειμένου στη δημόσια περιουσία, καθώς ο νόμος δεν χαρακτηρίζει ως παράνομη μόνο την απόκτηση μέσω κλοπής, αλλά και εκείνη από πρόσωπο που δεν είχε δικαίωμα διάθεσης. Για την πλάκα με τις Εργαστίνες, η οποία δεν εμπίπτει στο χρονικό πεδίο του νόμου, η κυρία Τιτή προτείνει την ψήφιση ειδικού νόμου κατά περίπτωση, όπως προβλέπεται για αιτήματα που δεν καλύπτονται από την απλουστευμένη διαδικασία.
Πολιτική βούληση και διπλωματικές προοπτικές
Η Κατερίνα Τιτή καταλήγει ότι η διαδικασία επιστροφής δεν είναι αυτόματη, καθώς απαιτείται η έγκριση του Μουσείου του Λούβρου και άλλων εθνικών μουσείων για την εξαγωγή αντικειμένων από τις συλλογές τους. Παρόλα αυτά, η πολιτική βούληση για αλλαγή είναι εμφανής, με τον νέο νόμο να εντάσσεται σε μια σειρά σύγχρονων πολιτικών επιστροφών, όπως αυτή της Ολλανδίας το 2020. Η Γαλλία, διατηρώντας στενούς διπλωματικούς δεσμούς με την Ελλάδα, θα μπορούσε να επιλέξει μια επιστροφή ακόμη και πέρα από το πλαίσιο του νόμου, ακολουθώντας τα παραδείγματα του Βατικανού, της Ιταλίας και του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, που έχουν ήδη επιστρέψει θραύσματα του Παρθενώνα. Η ερευνήτρια τονίζει την ανάγκη για κριτική εξέταση της προέλευσης των έργων στις δημόσιες συλλογές, είτε πρόκειται για αποικιακά είτε για αρχαιολογικά αντικείμενα.
