Ο Ομφαλός των Δελφών: Ένα αρχαίο σύμβολο, μια ζωντανή μνήμη
Κάποτε, ο Δίας απελευθέρωσε δύο αετούς από τις δύο άκρες του σύμπαντος,. Ο ένας πέταξε προς την Ανατολή, ο άλλος προς τη Δύση. Το σημείο πάνω από το οποίο συναντήθηκαν — οι Δελφοί — αναγνωρίστηκε ως το κέντρο της Γης και ο Δίας το σημάδεψε ρίχνοντας μία πέτρα.
Για τους αρχαίους Έλληνες, αλλά και για άλλους λαούς, το κέντρο του κόσμου είχε βαθιά σημασία. Ήταν το σημείο μέσω του οποίου το θείο κατήρχετο στον ανθρώπινο κόσμο, ένας δίαυλος επικοινωνίας με το υπερφυσικό. Αυτή η δίοδος ήταν ένας κάθετος άξονας, ο ‘κοσμικός άξονας’, που συνέδεε τη Γη με άλλες διαστάσεις του σύμπαντος. Ένα χάσμα στο έδαφος από όπου έβγαιναν αέρια που έριχναν τους ανθρώπους σε έκσταση επέτεινε αυτή την πεποίθηση.
Στην τοποθεσία αυτή υπήρχε ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή (περ. 16ος-13ος αι. π.Χ.) ιερό και μαντείο αφιερωμένο στη Γαία, το οποίο σύμφωνα με τον μύθο φυλασσόταν από έναν δράκο, τον Πύθωνα. Ο Απόλλωνας σκότωσε τον Πύθωνα και οικειοποιήθηκε το μαντείο, συμβολίζοντας και το πέρασμα στην ‘ηλιακή’, γεωμετρική περίοδο του ελληνικού πολιτισμού (1100-750 π.Χ.). Ο θεός έδινε τους χρησμούς του μέσω της ιέρειας του μαντείου, της Πυθίας, η οποία καθόταν πάνω από τη σχισμή της γης. Στην ύπαρξη του χάσματος και των αναδυομένων αερίων αναφέρονται πολλοί συγγραφείς της αρχαιότητας — Διόδωρος Σικελιώτης, Ιάμβλιχος, Ιουστίνος, Πλίνιος, Πλούταρχος.
Η ιερότητα του μέρους σηματοδοτήθηκε περαιτέρω με την τοποθέτηση μίας λίθινης κατασκευής ωοειδούς σχήματος, του επονομαζόμενου ομφαλού, που χρονολογείται το 330-325 π.Χ. Η ονομασία του ιερού αυτού συμβόλου, που ήταν από τα πιο γνωστά και σημαντικά της αρχαιότητας, παραπέμπει στη σύνδεση (με ανώτερες δυνάμεις), στην (ενεργειακή) τροφοδότηση, στην αρχή, στη δημιουργία, στη γέννηση του κόσμου και στην αναγέννηση της ψυχής. Υπάρχει η θεωρία ότι ο ομφαλός συναρμοζόταν σε κίονα που προσέφεραν οι Αθηναίοι στον Απόλλωνα, με περίτεχνα σκαλίσματα και τρεις γυναικείες μορφές στην κορυφή του, οι οποίες κρατούσαν τρίποδα, πάνω στον οποίο ήταν τοποθετημένος ο ομφαλός. Λόγω της στάσης και της χάρης των γυναικείων μορφών ο κίονας ονομάστηκε Κίονας με τις Χορεύτριες.
Σκαλίσματα φέρει και ο ίδιος ο ομφαλός, που τον περιτυλίγουν σαν δίχτυ. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του μουσείου των Δελφών, αντιστοιχούν σε ένα μάλλινο πλέγμα με ημιπολύτιμους λίθους, το αγρηνόν, που κάλυπτε τον ομφαλό. Μία ερμηνεία είναι ότι το δίχτυ αυτό συγκρατούσε την κοσμική ενέργεια και υποδήλωνε την ανάγκη να προστατεύεται ο ομφαλός από βέβηλες πράξεις. Άλλη ερμηνεία αναφέρεται στην προστασία μιας γνώσης προσιτής μόνο κατόπιν μύησης, ενώ έχει διατυπωθεί και η θεωρία ότι το πλέγμα αναπαριστά τα τρία βασικά ενεργειακά δίκτυα της Γης: ένα φυσικό, ένα τεχνητό και ένα που αποτελεί προϊόν ετεροδυνώσεως των δύο πρώτων. Στους κόμβους όπου συναντώνται τα δίκτυα — όπως αναπαρίστανται και στον ομφαλό — σχηματίζονται ενεργειακές δίνες γνωστές ως vortex. Σύμφωνα με τη θεωρία του κοσμικού άξονα, πρόκειται για την κωδικοποίηση μίας γνώσης απρόσιτης στους γήινους. Σύμφωνα με την ίδια θεωρία, οι δίνες συλλέγουν και μεταφέρουν ενέργεια από τη Γη σε τοποθεσίες έξω από αυτήν.
Οι θεωρίες για τα ενεργειακά δίκτυα αναπτύχθηκαν από νεοπλατωνιστές και εσωτεριστές κυρίως βάσει αναφορών του Πλάτωνα στη Γη ως ζωντανό οργανισμό και έκφραση μιας μαθηματικής αρμονίας (Τίμαιος). Ο φιλόσοφος υποστήριξε ότι η Γη είναι μία σφαίρα με γεωμετρική δομή, η οποία εκφράζεται με αρμονίες και αναλογίες, και ανέπτυξε τη θεωρία των πλατωνικών στερεών, σύμφωνα με την οποία τα στοιχεία της Γης ανάγονται σε κανονικά γεωμετρικά σχήματα, που εξελίσσονται από τα πιο απλά σε περισσότερο περίπλοκα (κύβος, τετράεδρο, οκτάεδρο, δωδεκάεδρο, εικοσάεδρο).
Εκτός από τον γνήσιο Ομφαλό, υπάρχουν πολλές απεικονίσεις του σε αγγεία και άλλα έργα τέχνης, που μεταφέρουν τους συμβολισμούς του ιερού αντικειμένου, αναζωογονώντας το αρχαίο μυστήριο και καθιστώντας τους ανθρώπους της εποχής μας κοινωνούς σε αυτό, έστω και με έναν έμμεσο τρόπο. Η εικαστικός Στέλλα Γεωργίου το επέλεξε φέτος για να το αναπαράγει σε μέταλλο, παρακινώντας το κοινό να αναζητήσει τον μύθο, το θείο, τις άγνωστες ενέργειες που ενδεχομένως περιβάλλουν τον κόσμο μας — ακόμα και να ξεκινήσει ένα προσωπικό ταξίδι κάθαρσης.
Η καλλιτέχνις μιλά για αυτό που την παρακίνησε να μελετήσει για τον Ομφαλό, για τη σημασία που έχει για την ίδια, καθώς και για τις περιπλανήσεις της σε διάφορους τομείς των εικαστικών τεχνών και για τη συνεργασία της με άλλους καλλιτέχνες. Αν και η δική της καλλιτεχνική διαδρομή εκκινά από τη βιβλιοδεσία τέχνης, έχει εντρυφήσει και στη μεταλλοτεχνία και τη χαρακτική, τις οποίες αφ’ ενός ενσωματώνει στο έργο της με δημιουργικούς τρόπους, αλλά και χρησιμοποιεί για να επικοινωνήσει, να συνδεθεί και να προοδεύσει.
Τι ήταν αυτό που τράβηξε αρχικά το ενδιαφέρον σου στο σύμβολο του ομφαλού; Ποιος ήταν ο στόχος σου αναπαράγοντας το αρχαίο σύμβολο;
Μέρα με τη μέρα βιώνουμε τη διάβρωση των κοινωνικών αξιών, ενώ παράλληλα οι επιστήμες γνωρίζουν πρωτοφανή άνθηση.
Η πληροφορία πλημμυρίζει τον κόσμο, η γνώση επιταχύνεται, και ο άνθρωπος, εκτεθειμένος στην υπερπληροφόρηση και στη χειραγώγηση των μέσων, καλείται να διακρίνει το ουσιώδες μέσα στον θόρυβο. Αυτή η διάκριση, όμως, δεν μπορεί να προκύψει μόνο από περισσότερη πληροφορία.
Η απάντηση βρίσκεται σε μια στροφή προς την αρχέγονη γνώση — όχι ως επιστροφή στο παρελθόν, αλλά ως επιστροφή προς τα μέσα· στη διαίσθηση· σε εκείνη τη μορφή γνώσης που προηγείται της έννοιας και λειτουργεί ως εσωτερική πυξίδα.
Αυτός ο εσωτερικός προσανατολισμός ήταν που με οδήγησε στον Ομφαλό των Δελφών, καθώς και σε άλλα αρχέγονα σύμβολα που έχω δημιουργήσει — σύμβολα που δεν επιδιώκουν να εξηγήσουν τον κόσμο, αλλά να επανασυνδέσουν τον άνθρωπο με τον βαθύτερό του εαυτό .
Ξεκινώντας αυτή τη διαδρομή διερεύνησης διαπίστωσα ότι ο Ομφαλός των Δελφών είναι ελάχιστα γνωστός ακόμη και στους ίδιους τους Έλληνες. Αυτή η διαπίστωση λειτούργησε ως ένας ακόμη ουσιαστικός λόγος για να τον δημιουργήσω, να τον μεταδώσω και να τον διαδώσω, όχι ως πληροφορία, αλλά ως ζωντανή μνήμη.
Σαν καλλιτέχνης, ξεκινάς από τη βιβλιοδεσία, αλλά έχεις πάει και στο μέταλλο και στη χαρακτική και ίσως και αλλού. Μίλησέ μας για αυτές τις μεταβάσεις και πώς τροφοδοτούν η μία τέχνη την άλλη.
Η βιβλιοδεσία τέχνης αποτελεί τη βασική μου επαγγελματική ενασχόληση. Ταυτόχρονα, είναι για μένα ένα πεδίο όπου συναντιούνται σχεδόν όλες οι τέχνες.
Μέσω της βιβλιοδεσίας, είχα την τύχη να συνεργαστώ και να διδάξω ζωγράφους, γλύπτες, χαράκτες, φωτογράφους, γραφίστες, αλλά και υπέροχα παιδιά όλων των ηλικιών. Η αλληλεπίδραση με τόσο διαφορετικούς και σημαντικούς δημιουργούς υπήρξε καθοριστική και για τη δική μου προσωπική και καλλιτεχνική εξέλιξη.
Η επαφή μου με το μέταλλο και την αργυροχρυσοχοΐα ξεκίνησε από τις ανάγκες της βυζαντινής βιβλιοδεσίας. Για να μπορέσω να κατασκευάσω τα κλείστρα των βιβλίων, παρακολούθησα σεμινάριο χυτού κοσμήματος και απέκτησα βασικές γνώσεις μεταλλοτεχνίας. Αυτές οι γνώσεις, μαζί με την ανάγκη μου για πιο ελεύθερη δημιουργική έκφραση, με οδήγησαν στη δημιουργία κοσμημάτων εμπνευσμένων από τη φύση, γιατί πιστεύω ότι κανείς δεν μπορεί να ανταγωνιστεί τη φύση· μπορεί μόνο να την παρατηρήσει και να την ακολουθήσει. Ίσως γι’ αυτό τα κοσμήματά μου βρήκαν τη θέση τους στο πωλητήριο του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.
Στη χαρακτική, αυτό που με ελκύει περισσότερο είναι η χάραξη πάνω σε μέταλλο.
Η οξυγραφία αποτελεί το βασικό μου πεδίο πειραματισμού· οι οξειδώσεις των μετάλλων και γενικότερα η συμπεριφορά της ύλης μέσα από τις χημικές διεργασίες με γοητεύουν ιδιαίτερα.
Αυτόν τον καιρό, σε συνεργασία με την Ένωση Ελλήνων Χαρακτών, προετοιμάζουμε μια έκθεση livres d’artistes με τίτλο «Ημερολογιακά Αποτυπώματα».
Πώς βλέπεις τη σχέση μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος; Είναι μία οργανική, αδιάσπαστη σχέση ή μπορούμε να τη διαρρήξουμε κατά βούληση; Τι σημαίνει για εσένα παράδοση και κληρονομιά και πώς τα αξιοποιείς στην τέχνη σου;
Για μένα, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον δεν είναι ξεχωριστά· αποτελούν μια οργανική συνέχεια που μπορεί να διαρρηχθεί μόνο με βούληση. Η παράδοση και η κληρονομιά δεν είναι απλώς μνήμες, αλλά ζωντανά εργαλεία δημιουργίας. Στην τέχνη μου τις χρησιμοποιώ ως υπόστρωμα για προσωπική εξερεύνηση: οι τεχνικές, τα σύμβολα και οι τρόποι των προηγούμενων γενιών με τροφοδοτούν, αλλά η χρήση τους είναι πάντα διαισθητική, ελεύθερη και σύγχρονη. Έτσι το παρελθόν ενεργοποιείται στο παρόν και ανοίγει το μέλλον, επιτρέποντάς μου να δημιουργώ έργα που συνδέουν τον άνθρωπο με το βαθύτερο του εαυτό, όπως συμβαίνει με τον Ομφαλό των Δελφών και τα άλλα αρχέγονα σύμβολα που διαμορφώνω.
Σαν άνθρωπος, ποια είναι η σχέση σου με τις αρχαίες πεποιθήσεις περί ενεργειακών κέντρων και ροών; Τις ασπάζεσαι ή βλέπεις το σύμβολο του ομφαλού περισσότερο ως ένα εικαστικό αντικείμενο με ενδιαφέρουσα διακόσμηση;
Δεν αντιμετωπίζω τον Ομφαλό μόνο ως ένα εικαστικό αντικείμενο ή ως μια ενδιαφέρουσα διακόσμηση, αλλά δεν αισθάνομαι την ανάγκη να τον εντάξω σε συγκεκριμένα συστήματα ή ορισμούς γύρω από ενεργειακά κέντρα και ροές. Προτιμώ να στέκομαι σε μια πιο απλή, βιωματική σχέση.
Με εκφράζει βαθιά μια φράση του Νίκου Καζαντζάκη: «Ρώτησα την αμυγδαλιά ποιος είναι ο Θεός. Και η αμυγδαλιά άνθισε». Για μένα αυτό σημαίνει ότι η ουσία δεν εξηγείται· φανερώνεται. Όπως συμβαίνει όταν βρισκόμαστε στη φύση — στο βουνό ή στη θάλασσα — και χωρίς να το αναλύουμε, κάτι αλλάζει μέσα μας —νιώθουμε ότι κάτι μας αγγίζει, κάτι μας ηρεμεί, κάτι μας επαναφέρει. Κάτι αλλάζει μέσα μας.
Ο Ομφαλός, με αυτή την έννοια, λειτουργεί για μένα σαν μια είσοδος προς τη Μητέρα Γη. Σαν μια μήτρα. Όχι με τρόπο θεωρητικό, αλλά μέσα από την απλή, σωματική και ψυχική εμπειρία του τόπου και της φύσης.
Είναι μια υπενθύμιση της σύνδεσής μας με το όλον. Της ταυτόχρονης παρουσίας μας σε πολλαπλά επίπεδα — σκέψη, σώμα, πνεύμα. Ένα σημείο που μας επαναφέρει σε μια εσωτερική ευθυγράμμιση.
Παράλληλα, δεν μπορώ να πω ότι με αφήνουν αδιάφορη ορισμένες φιλοσοφικές και πνευματικές προσεγγίσεις. Στον Τίμαιο, ο Πλάτων μιλά για μια ζωντανή, αρμονικά οργανωμένη Γη, που αποτελεί μέρος ενός έμψυχου και νοερού σύμπαντος. Αυτή η αντίληψη του κόσμου ως ζωντανή ολότητα αγγίζει βαθιά τον τρόπο που σκέφτομαι, με συγκινεί και με εμπνέει.
Με συγκινεί, επίσης, η μορφή του Απολλώνιου Τυανέα, ως ένα παράδειγμα ανθρώπου που έβλεπε τη γνώση, τη ζωή και την ηθική και πνευματική στάση ως ένα ενιαίο σώμα, όχι ως ξεχωριστές περιοχές.
Ούτε η ανατολική παράδοση μου είναι αδιάφορη.
Και βέβαια, δεν μπορώ να αγνοήσω τη Σρι Μάτατζι Νιρμάλα Ντέβι, η οποία έλεγε ότι ο Ομφαλός των Δελφών είναι το κέντρο του κόσμου και πως αν οι Έλληνες και η Ελλάδα αλλάξουν, αν θεραπευτούν εσωτερικά, τότε μπορεί να αλλάξει ολόκληρος ο κόσμος. Αυτή η φράση, ανεξάρτητα από το πώς την προσεγγίζει κανείς, κουβαλά μια μεγάλη ευθύνη αλλά και μια βαθιά ελπίδα.
Όλα αυτά συνυπάρχουν μέσα μου χωρίς να ζητούν να γίνουν θέση ή δόγμα. Ο Ομφαλός παραμένει για μένα ένα σημείο μνήμης και επιστροφής — ένα κάλεσμα προς τον βαθύτερο εαυτό μας, προς τη φύση· ένα ζωντανό σύμβολο που ενεργοποιεί τη σύνδεση.
Ποια η αξία του συμβόλου του ομφαλού σήμερα, πιστεύεις, και τι μπορεί να προσφέρει στους ανθρώπους σήμερα;
Η ερώτηση αυτή στην ουσία έχει την ίδια απάντηση με την πρώτη ερώτηση.
Απλώς μας καλεί να θυμηθούμε ποιοι είμαστε και πώς συνδεόμαστε με τον βαθύτερο εαυτό μας και με τον κόσμο γύρω μας.
Μας υπενθυμίζει ότι η συνείδηση και η παρουσία δεν είναι διασπασμένες· ότι η εσωτερική μας ισορροπία, η προσοχή και η σύνδεση με τη φύση μπορούν να φέρουν αρμονία — όχι μόνο μέσα μας, αλλά και στη σχέση μας με τους άλλους και τον κόσμο γύρω μας.
Μας υπενθυμίζει την γνώση που υπάρχει μέσα μας και η εσωτερική μας σοφία, μας συνδέει με το όλον.
Αυτό μπορεί να μας δώσει μια αντίσταση και δύναμη για να αντέξουμε τις δύσκολες εποχές που περνά ο κόσμος και να μας βοηθήσει να ξαναβρούμε την εσωτερική μας ισορροπία.
Η Στέλλα Γεωργίου έχει πτυχίο Χημικού Βιομηχανίας, ενώ αργότερα σπούδασε βιβλιοδεσία στο Εργαστήριο Βιβλιοδεσίας Τέχνης του ΚΕΚ ΕΛΚΕΔΕ. Έχει μελετήσει Βυζαντινή και Αιθιοπική Βιβλιοδεσία, με ειδίκευση στα κεφαλάρια της Ανατολικής Μεσογείου, και έχει παρακολουθήσει σεμινάρια μεταξοτυπίας, χαρακτικής και χυτού κοσμήματος. Έχει διοργανώσει πλήθος εργαστηρίων βιβλιοδεσίας σε συνεργασία με διάφορους φορείς, και έχει συμμετάσχει με έργα της σε εκθέσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Biennales Mondiales de la Reliure d’Art, Παρίσι 2024). Από τις πρόσφατες συνεργασίες της ξεχωρίζει αυτή με την Ένωση Ελλήνων Χαρακτών, η οποία αναμένεται να επαναληφθεί και μέσα στο 2026. Σταθερή είναι η παρουσία της στον δήμο Χαλανδρίου, μέσω του οποίου μεταδίδει σε παιδιά και ενήλικες την παράδοση της τέχνης της βιβλιοδεσίας. Είναι μέλος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος (ΕΕΤΕ) και της ελληνικής ARA (Les Amis de la Reliure d’Art).
Πιο Δημοφιλή
Εταιρείες «Μεγάλος Αδελφός» που παρακολουθούν και… φακελώνουν
Το θέατρο με το casus belli
Στο Ελληνικό Κοινοβούλιο δεν έχουμε γροθιές, κλωτσιές!..
Πιο Πρόσφατα
Μια καταδίκη που βαθαίνει το χάσμα...
Σοκ στο Αίγιο – Πέντε ανήλικοι πυροβολήθηκαν από 45χρονο
Σφοδρή επίθεση Καρυστιανού σε Άρειο Πάγο και κυβέρνηση για τα Τέμπη
