Η υιοθέτηση ψηφιακών τεχνολογιών από το ελληνικό κράτος επιταχύνθηκε ραγδαία τα τελευταία χρόνια, ιδίως σε συνθήκες διαδοχικών κρίσεων, με κορυφαία εκείνη της πανδημίας Covid-19. Στο πλαίσιο αυτό, διεθνείς εταιρείες ανάλυσης δεδομένων και τεχνητής νοημοσύνης απέκτησαν πρόσβαση σε κρίσιμες κρατικές λειτουργίες, συχνά χωρίς τη δημόσια διαφάνεια που συνοδεύει αντίστοιχες συμβάσεις σε άλλους τομείς. Οι περιπτώσεις της Palantir Technologies και της Clearview AI αναδεικνύονται ως χαρακτηριστικά παραδείγματα τόσο των δυνατοτήτων όσο και των ορίων της ψηφιακής συνεργασίας μεταξύ κράτους και ιδιωτικών παρόχων.
Ειδικότερα, η παρουσία της Palantir στην Ελλάδα συνδέεται άμεσα με την περίοδο της πανδημίας. Τον Μάρτιο του 2020, η ελληνική κυβέρνηση προχώρησε σε συμφωνία με την αμερικανική εταιρεία για την παροχή της πλατφόρμας Foundry, με σκοπό την υποστήριξη της διαχείρισης της υγειονομικής κρίσης. Η συνεργασία παρουσιάστηκε ως παροχή υπηρεσιών χωρίς οικονομικό αντάλλαγμα για το Δημόσιο και, σύμφωνα με τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις, αφορούσε αποκλειστικά την ανάλυση ανωνυμοποιημένων δεδομένων.
Ωστόσο, η συμφωνία δεν προέκυψε μέσω ανοικτού διαγωνισμού και αρχικά δεν δημοσιοποιήθηκε στη «Διαύγεια», γεγονός που προκάλεσε εύλογες πολιτικές και θεσμικές αντιδράσεις. Έγγραφα που ήρθαν στη δημοσιότητα έδειξαν ότι δεν είχε προηγηθεί εκτίμηση αντικτύπου σχετικά με την επεξεργασία δεδομένων, όπως προβλέπει ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR) για περιπτώσεις μεγάλης κλίμακας επεξεργασίας. Επιπλέον, δημόσιο διάλογο προκάλεσε η αναθεώρηση της αρχικής σύμβασης, κατά την οποία αφαιρέθηκαν αναφορές στην ψευδωνυμοποίηση των δεδομένων, εντείνοντας τις ανησυχίες για το πραγματικό εύρος της επεξεργασίας.
Η υπόθεση έφτασε και στο επίπεδο του κοινοβουλευτικού ελέγχου, με κόμματα του προοδευτικού τόξου να ζητούν την πλήρη δημοσιοποίηση των όρων της συνεργασίας και να θέτουν ερωτήματα σχετικά με την έκταση της πρόσβασης της εταιρείας σε κρατικά δεδομένα, καθώς και για τους κινδύνους που απορρέουν από τη συνεργασία με έναν πάροχο στενά συνδεδεμένο με αμερικανικές κρατικές υπηρεσίες.
Πρόστιμο
Σε αντίθεση με την περίπτωση της Palantir, η παρουσία της Clearview AI στην Ελλάδα δεν συνδέεται με κρατική συνεργασία, αλλά αποτελεί περισσότερο μια «ρυθμιστική σύγκρουση». Το 2022, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα επέβαλε στην εταιρεία πρόστιμο ύψους 20.000.000 ευρώ για την παράνομη συλλογή και επεξεργασία βιομετρικών δεδομένων Ελλήνων πολιτών. Η απόφαση αφορούσε τη μαζική συλλογή φωτογραφιών από μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλες δημόσιες διαδικτυακές πηγές χωρίς συναίνεση, με σκοπό την εκπαίδευση συστημάτων αναγνώρισης προσώπου.
Η Αρχή έκρινε ότι η πρακτική αυτή παραβίαζε θεμελιώδεις διατάξεις του GDPR και διέταξε την πλήρη διαγραφή των δεδομένων, καθώς και την απαγόρευση κάθε περαιτέρω επεξεργασίας που αφορά πρόσωπα στην Ελλάδα. Παρά τη βαρύτητα της απόφασης, μέχρι σήμερα δεν έχει επιβεβαιωθεί η καταβολή του προστίμου, ενώ οργανώσεις ψηφιακών δικαιωμάτων έχουν εκφράσει επιφυλάξεις σχετικά με τη συμμόρφωση της εταιρείας.
Η υπόθεση της Clearview εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο αντιδράσεων απέναντι σε πρακτικές μαζικού ελέγχου, αναγνώρισης και εντοπισμού προσώπων. Παρά τις απαγορεύσεις, ειδικοί επισημαίνουν ότι ο αποκλεισμός μιας εταιρείας δεν αποκλείει τη χρήση παρόμοιων τεχνολογιών μέσω άλλων παρόχων, γεγονός που αναδεικνύει τα όρια της εθνικής ρύθμισης σε ένα παγκοσμιοποιημένο οικοσύστημα ψηφιακής επιτήρησης.
