Πετρέλαιο και Ορμούζ: Το σενάριο που θεωρήθηκε αδύνατο και τώρα απειλεί την παγκόσμια οικονομία

Το πλήρες κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, ένα σενάριο που για δεκαετίες αντιμετωπιζόταν ως ακραίο και σχεδόν αδιανόητο, βρίσκεται πλέον στο κέντρο της διεθνούς ενεργειακής ανησυχίας. Παλαιότερες αναλύσεις και συζητήσεις με ειδικούς του κλάδου δείχνουν ότι η παγκόσμια αγορά πετρελαίου δεν διέθετε ποτέ ένα σαφές και πλήρως επεξεργασμένο σχέδιο για μια τέτοια εξέλιξη.

Η σημερινή πραγματικότητα αναδεικνύει το μέγεθος του κενού στον σχεδιασμό. Το κλείσιμο ενός περάσματος από το οποίο διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και σημαντικές ποσότητες υγροποιημένου φυσικού αερίου συνιστά γεγονός με τεράστιες οικονομικές, ενεργειακές και γεωπολιτικές επιπτώσεις.

Σύμφωνα με ανάλυση του Axios, σε δύο μεγάλες ασκήσεις αξιολόγησης κινδύνων, το 2007 και το 2022, ειδικοί στην ενέργεια εξέτασαν το ενδεχόμενο πλήρους διακοπής της λειτουργίας των Στενών. Και στις δύο περιπτώσεις, το σενάριο έμεινε εκτός των τελικών μοντέλων, επειδή κρίθηκε υπερβολικά απίθανο ή τόσο εκτεταμένο ώστε να ξεπερνά τα όρια του συνηθισμένου σχεδιασμού.

Το σενάριο που θεωρήθηκε υπερβολικό

Ο Σαμ Όρι, ο οποίος συμμετείχε στην άσκηση του 2007 στον μη κερδοσκοπικό οργανισμό Securing America’s Energy Future, ανέφερε ότι η ιδέα ενός πλήρους κλεισίματος των Στενών αντιμετωπίστηκε τότε με δυσπιστία και απορρίφθηκε.

Όπως σημείωσε, η κυρίαρχη αντίληψη ήταν ότι το σενάριο στερούνταν αξιοπιστίας και ότι η ενσωμάτωσή του σε μοντέλο κινδύνου θα μπορούσε να θεωρηθεί κινδυνολογική προσέγγιση. Η συζήτηση κινήθηκε γύρω από το ερώτημα αν μια τόσο μεγάλη διαταραχή μπορούσε να θεωρηθεί ρεαλιστική.

Το γεγονός ότι τέτοια σενάρια απορρίφθηκαν αποτυπώνει μια ευρύτερη αδυναμία των θεσμών να σχεδιάσουν απέναντι σε γεγονότα χαμηλής πιθανότητας και τεράστιων συνεπειών. Η περίπτωση παραπέμπει στο λεγόμενο «θλιβερό θεώρημα» του αείμνηστου οικονομολόγου του Χάρβαρντ, Μάρτιν Βάιτσμαν.

Η θεωρία του Βάιτσμαν, που αναπτύχθηκε κυρίως στο πλαίσιο των καταστροφικών κινδύνων της κλιματικής αλλαγής, υποστηρίζει ότι ακραία ενδεχόμενα με μικρή πιθανότητα μπορούν να υπερβούν τα όρια της συμβατικής ανάλυσης και να μείνουν εκτός πολιτικού σχεδιασμού, ακριβώς επειδή μοιάζουν πολύ μεγάλα για να υπολογιστούν.

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν τη σημαντικότερη ενεργειακή στενωπό στον πλανήτη. Πρόκειται για θαλάσσιο πέρασμα καθοριστικής σημασίας, καθώς συνδέει την παραγωγή υδρογονανθράκων του Κόλπου με την παγκόσμια αγορά.

Ο Πατρίκ Πουγιανέ, διευθύνων σύμβουλος της TotalEnergies, δήλωσε πρόσφατα ότι τις τελευταίες εβδομάδες μελέτησε με ιδιαίτερη προσοχή τους χάρτες της περιοχής. Όπως ανέφερε, τα Στενά είναι τμήμα της θάλασσας και υπό φυσιολογικές συνθήκες μπορούν να διασχίζονται από πλοία. Η πιθανότητα πλήρους αποκλεισμού τους, όπως παραδέχθηκε, είχε πιθανότατα υποτιμηθεί.

Από τις ασκήσεις του 2007 έως την κρίση του σήμερα

Στην άσκηση του 2007, οι ειδικοί προσομοίωσαν διαταραχές στην αγορά πετρελαίου, όμως απέφυγαν το σενάριο πλήρους κλεισίματος των Στενών. Ο Σαμ Όρι ανέφερε σε πρόσφατο συνέδριο του SAFE ότι μια τέτοια υπόθεση θα ισοδυναμούσε με «οικονομικό αποκαλυπτικό σενάριο».

Τότε, τα μοντέλα προέβλεπαν ότι θα χρειαζόταν ένας ολόκληρος χρόνος και μια λιγότερο ακραία διαταραχή για να φτάσει η τιμή του πετρελαίου στα 165 δολάρια το βαρέλι. Η σημερινή κρίση, ωστόσο, εξελίσσεται με ταχύτερους ρυθμούς και ήδη έχει προκαλέσει ισχυρές αναταράξεις στην αγορά.

Ο Όρι, ο οποίος σήμερα είναι εκτελεστικός διευθυντής στο Ινστιτούτο για το Κλίμα και τη Βιώσιμη Ανάπτυξη του Πανεπιστημίου του Σικάγο, σημείωσε ότι η τρέχουσα κρίση βρισκόταν μόλις στον δεύτερο μήνα της όταν οι τιμές κινούνταν γύρω στα 100 δολάρια το βαρέλι. Όπως εκτίμησε, αν η κατάσταση παραταθεί για ακόμη τρεις μήνες, η αντίληψη των αγορών και των κυβερνήσεων θα αλλάξει σημαντικά.

Ήδη, οι τιμές έχουν κινηθεί υψηλότερα, φτάνοντας πρόσφατα κοντά στα 126 δολάρια το βαρέλι. Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η αγορά αρχίζει να αποτιμά έναν κίνδυνο που στο παρελθόν είχε μείνει στο περιθώριο των ασκήσεων προετοιμασίας.

Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται και στην άσκηση του 2022, που πραγματοποιήθηκε υπό την καθοδήγηση εκπροσώπων χωρών του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας. Η ομάδα εργασίας είχε ως αντικείμενο τη βέλτιστη κατανομή στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου σε περίπτωση κρίσης.

Σύμφωνα με τον Λάντον Ντέρεντς, ο οποίος συμμετείχε τότε στην ομάδα από τη θέση του στο υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, το πλήρες κλείσιμο των Στενών δεν συμπεριλήφθηκε για δύο λόγους. Πρώτον, επειδή δεν είχε συμβεί ποτέ. Δεύτερον, επειδή οι συνέπειές του θα απαιτούσαν παγκόσμια αντίδραση πέρα από τις δυνατότητες συντονισμού του IEA.

Ο Ντέρεντς, που σήμερα βρίσκεται στο Atlantic Council, εξήγησε ότι ακόμη και αν οι ειδικοί πείθονταν πως έπρεπε να εξετάσουν το σενάριο, η κλίμακα των συνεπειών θα ξεπερνούσε τις δυνατότητες ενός οργανισμού. Θα απαιτούνταν παγκόσμια διπλωματική και πολιτική κινητοποίηση, σε επίπεδο πολύ ευρύτερο από τον τεχνικό ενεργειακό σχεδιασμό.

Από την πλευρά του, εκπρόσωπος του IEA και πρώην ανώτατο στέλεχος του οργανισμού υποστήριξαν ότι οι κίνδυνοι γύρω από τα Στενά του Ορμούζ έχουν εξεταστεί στο πλαίσιο του σχεδιασμού έκτακτης ανάγκης, ακόμη και το 2019. Ο Ντέρεντς διευκρίνισε ότι η ομάδα του 2022 είχε διαφορετικό και πιο περιορισμένο αντικείμενο, εστιάζοντας στα διαθέσιμα αποθέματα και στην ικανότητα των χωρών να αντιδράσουν σε πετρελαϊκό σοκ.

Τα drones, η νέα γεωπολιτική και το κενό του σχεδιασμού

Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι ότι οι στρατιωτικοί σχεδιασμοί για τα Στενά του Ορμούζ έχουν εξελιχθεί σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητα από τους ενεργειακούς και οικονομικούς σχεδιασμούς. Οι ένοπλες δυνάμεις έχουν εξετάσει σενάρια σύγκρουσης στην περιοχή, όμως οι ασκήσεις αυτές δεν ταυτίζονται με την ανάλυση των επιπτώσεων στις αγορές ενέργειας.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται σήμερα καλύτερα προστατευμένες σε σύγκριση με προηγούμενες δεκαετίες. Η αμερικανική οικονομία εξαρτάται λιγότερο από το πετρέλαιο, χάρη και σε νομοθεσίες που βελτίωσαν την αποδοτικότητα των οχημάτων. Παράλληλα, οι ΗΠΑ είναι πλέον ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο.

Το φυσικό αέριο λειτουργεί ως επιπλέον παράγοντας ανθεκτικότητας για την αμερικανική οικονομία, προσφέροντας ένα είδος προστατευτικού αποθέματος απέναντι σε ελλείψεις και ακραίες αυξήσεις τιμών που πλήττουν περισσότερο άλλες περιοχές.

Παρά ταύτα, ο κόσμος στον οποίο βασίστηκαν τα παλαιότερα μοντέλα έχει αλλάξει ριζικά. Ο Ντάνιελ Γέργκιν, από τους πιο γνωστούς ειδικούς στον τομέα της ενέργειας και συμμετέχων στην άσκηση του 2007, υπενθύμισε ότι τότε η εποχή των drones δεν είχε ακόμη διαμορφώσει τις σημερινές απειλές.

Όπως σημείωσε, ένα φθηνό drone μπορεί σήμερα να προκαλέσει τεράστια ζημιά σε ένα μεγάλο πετρελαιοφόρο. Αυτό αλλάζει τους όρους του κινδύνου, καθώς μικρά και χαμηλού κόστους μέσα μπορούν να επηρεάσουν δυσανάλογα μεγάλες υποδομές και εμπορικές ροές.

Στην ίδια εξίσωση προστίθεται και η γενικότερη γεωπολιτική αστάθεια. Η πιο απρόβλεπτη εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών, οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και η αυξανόμενη χρήση μη συμβατικών μέσων καθιστούν δυσκολότερη την πρόληψη και τη διαχείριση ακραίων σεναρίων.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: η σημερινή διαταραχή στα Στενά του Ορμούζ δεν δοκιμάζει μόνο τις τιμές του πετρελαίου και την αντοχή των αγορών. Δοκιμάζει τις βασικές παραδοχές πάνω στις οποίες χτίστηκε η διεθνής μοντελοποίηση κινδύνων.

Παράλληλα, αναδεικνύει ένα κρίσιμο ερώτημα ευθύνης. Ποιος σχεδιάζει για τα σενάρια που θεωρούνται υπερβολικά μεγάλα για να συμβούν, αλλά αρκετά καταστροφικά ώστε, αν συμβούν, να αλλάξουν τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας;