Τρεις μήνες μετά την κοινή στρατιωτική επιχείρηση Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ εναντίον του Ιράν, η Μέση Ανατολή παραμένει σε καθεστώς παρατεταμένης έντασης, με την προοπτική αποκλιμάκωσης να εμφανίζεται ολοένα και πιο απομακρυσμένη. Η κρίση στα Στενά του Ορμούζ, ο αμερικανικός αποκλεισμός και η αποφασιστικότητα της Τεχεράνης να διατηρήσει τα βασικά στρατηγικά της εργαλεία έχουν δημιουργήσει μια εξαιρετικά εύθραυστη ισορροπία.
Σύμφωνα με ανάλυση του Reuters, καμία πλευρά δεν δείχνει έτοιμη να κάνει τις ουσιαστικές υποχωρήσεις που θα απαιτούσε μια συμφωνία. Η Ουάσινγκτον επιμένει σε σκληρούς όρους για το πυρηνικό πρόγραμμα, ενώ η Τεχεράνη αντιμετωπίζει τον έλεγχο του Ορμούζ, τις πυραυλικές της δυνατότητες και το πυρηνικό της απόθεμα ως πυλώνες επιβίωσης του καθεστώτος.
Ο κίνδυνος λανθασμένου υπολογισμού
Διπλωματικοί κύκλοι και αναλυτές ασφαλείας προειδοποιούν ότι η κατάσταση μπορεί να εκτραπεί ακόμη και χωρίς συνειδητή πολιτική απόφαση για γενικευμένο πόλεμο. Ένα λάθος μήνυμα, μια λανθασμένη εκτίμηση ή μια επιχειρησιακή παρεξήγηση ανάμεσα στην Ουάσινγκτον και την Τεχεράνη αρκεί για να προκαλέσει νέα στρατιωτική ανάφλεξη.
Το βασικό ερώτημα πλέον δεν αφορά την άμεση επίτευξη συμφωνίας. Αφορά το χρονικό όριο αντοχής αυτής της κατάστασης, στην οποία οι στρατιωτικές απειλές, οι οικονομικές πιέσεις και οι διαπραγματεύσεις χαμηλής έντασης συνυπάρχουν σε ένα περιβάλλον μόνιμης αστάθειας.
Την ίδια ώρα, σε Ηνωμένες Πολιτείες και Ισραήλ ενισχύονται οι φωνές που ζητούν νέα πλήγματα κατά του Ιράν. Η λογική αυτής της προσέγγισης στηρίζεται στην εκτίμηση ότι η πρόσθετη πίεση θα αποδυναμώσει τη διαπραγματευτική θέση της Τεχεράνης και θα την οδηγήσει σε πιο συμβιβαστική στάση. Αρκετοί ειδικοί, ωστόσο, θεωρούν ότι αυτή η στρατηγική έχει ήδη δοκιμαστεί χωρίς το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.
Ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, ανώτερος ερευνητής για το Ιράν στο Ινστιτούτο Μελετών Εθνικής Ασφάλειας του Ισραήλ και πρώην επικεφαλής του ιρανικού τμήματος των ισραηλινών στρατιωτικών πληροφοριών, εκτιμά ότι η διαρκής πίεση δεν οδήγησε την Ισλαμική Δημοκρατία σε υποχώρηση. Αντιθέτως, όπως προειδοποιεί, η περιοχή μπαίνει σε έναν πόλεμο φθοράς, όπου η πιθανότητα νέου αμερικανοϊσραηλινού πλήγματος αυξάνεται όσο περνούν οι ημέρες.
Οι αδιάλλακτοι όροι ΗΠΑ και Ιράν
Ιρανοί αξιωματούχοι που επικαλείται το Reuters υποστηρίζουν ότι το πυραυλικό πρόγραμμα, οι πυρηνικές δυνατότητες και ο έλεγχος του Στενού του Ορμούζ δεν αποτελούν απλά διαπραγματευτικά χαρτιά. Για την Τεχεράνη αποτελούν θεμελιώδη εργαλεία αποτροπής και πολιτικής επιβίωσης. Η εγκατάλειψή τους θα ισοδυναμούσε, σύμφωνα με την ιρανική οπτική, με στρατηγική παράδοση.
Παρά τις έμμεσες συνομιλίες που διεξάγονται μέσω πακιστανικής διαμεσολάβησης, οι θέσεις των δύο πλευρών παραμένουν σχεδόν αγεφύρωτες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ζητούν αναστολή του εμπλουτισμού ουρανίου για 20 χρόνια και μεταφορά των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου στις ΗΠΑ.
Η Τεχεράνη ζητά τον τερματισμό των επιθέσεων, εγγυήσεις ασφαλείας, πολεμικές αποζημιώσεις και αναγνώριση της κυριαρχίας της στα Στενά του Ορμούζ. Η Ουάσινγκτον απορρίπτει κατηγορηματικά αυτούς τους όρους, ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ έχει προειδοποιήσει ότι ο χρόνος για το Ιράν εξαντλείται και ότι η απουσία συμφωνίας θα οδηγήσει σε πολύ σκληρές συνέπειες.
Ο Αλί Βαέζ, από το International Crisis Group, εκτιμά ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει πολιτική ετοιμότητα για τις επώδυνες παραχωρήσεις που απαιτεί μια βιώσιμη συμφωνία. Η Ουάσινγκτον και η Τεχεράνη φαίνεται να πιστεύουν ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ τους, γεγονός που καθιστά τη διπλωματική διαδικασία ακόμη πιο δύσκολη.
Τα Στενά του Ορμούζ ως παγκόσμιος μοχλός πίεσης
Το επίκεντρο της αντιπαράθεσης παραμένει το Στενό του Ορμούζ, μία από τις πιο κρίσιμες θαλάσσιες οδούς του πλανήτη. Πριν από τη σύγκρουση, περίπου το 25% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και το 20% του υγροποιημένου φυσικού αερίου διέρχονταν από το συγκεκριμένο πέρασμα.
Η σχεδόν πλήρης διακοπή της ναυσιπλοΐας έχει ήδη προκαλέσει σοβαρές επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία. Οι αγορές ενέργειας πιέζονται, οι εφοδιαστικές αλυσίδες επιβαρύνονται και οι διεθνείς τιμές παραμένουν ευάλωτες σε κάθε νέα στρατιωτική ή διπλωματική εξέλιξη.
Ο πρώην αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ Άλαν Έιρ εκτιμά ότι η προοπτική μιας συνολικής συμφωνίας απομακρύνεται, καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ δεν επιδιώκει απλώς μια διπλωματική επιτυχία. Κατά την εκτίμησή του, ο Αμερικανός πρόεδρος αναζητά μια στρατηγική και πολιτική ταπείνωση του Ιράν.
Παρά τη σκληρή δημόσια στάση της ιρανικής ηγεσίας, πηγές κοντά στο καθεστώς αναγνωρίζουν ότι η Τεχεράνη δεν επιθυμεί μια παρατεταμένη κατάσταση αβεβαιότητας. Η οικονομική κρίση βαθαίνει, ο πληθωρισμός αυξάνεται και η ανεργία επιδεινώνεται, ενισχύοντας την εσωτερική πίεση.
Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, το Ιράν επιδιώκει μια προσωρινή συμφωνία που θα επέτρεπε το άνοιγμα των Στενών υπό ιρανική επιτήρηση, με αντάλλαγμα την άρση του αμερικανικού αποκλεισμού. Τα πιο δύσκολα ζητήματα, όπως το πυρηνικό πρόγραμμα και το καθεστώς κυρώσεων, θα μετατίθεντο σε επόμενο στάδιο διαπραγματεύσεων.
Η Τεχεράνη εμφανίζεται διατεθειμένη να περιορίσει ή να μεταφέρει μέρος των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου, κατά προτίμηση στη Ρωσία, ώστε να μπορεί να τα ανακτήσει σε περίπτωση αμερικανικής υπαναχώρησης από μελλοντική συμφωνία. Η Ουάσινγκτον, μέχρι στιγμής, απορρίπτει και αυτή την πρόταση.
Αναλυτές εκτιμούν ότι η κρίση στο Ορμούζ δεν μπορεί να λυθεί στρατιωτικά χωρίς τεράστιο κόστος για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Άαρον Ντέιβιντ Μίλερ, πρώην Αμερικανός διαπραγματευτής στη Μέση Ανατολή, θεωρεί ότι η διαχείριση της κρίσης θα αποτελέσει κρίσιμη δοκιμασία για την εξωτερική πολιτική Τραμπ.
Ο Αλί Βαέζ επισημαίνει ότι ρεαλιστική στρατιωτική λύση για τον έλεγχο των Στενών θα απαιτούσε μακροχρόνια και εξαιρετικά δαπανηρή αμερικανική παρουσία στο ιρανικό έδαφος. Αυτό καθιστά τη διπλωματία τη μόνη βιώσιμη διέξοδο, παρά το γεγονός ότι η διαπραγματευτική απόσταση παραμένει μεγάλη.
Παρά τα επιχειρησιακά οφέλη των αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων, αρκετοί αναλυτές τονίζουν ότι δεν υπήρξε στρατηγικό πλήγμα ικανό να αλλάξει τη στάση της Τεχεράνης. Το ιρανικό καθεστώς δεν ανατράπηκε, ενώ εμφανίζεται πιο σκληρό, πιο καχύποπτο και ακόμη αποφασισμένο να διατηρήσει πυραυλικές δυνατότητες και εμπλουτισμένο ουράνιο.
Η υποτίμηση της αντοχής του ιρανικού καθεστώτος μπορεί να οδηγήσει την Ουάσινγκτον σε νέα, πιο επικίνδυνη σύγκρουση. Η υπόθεση ότι η συνεχής πίεση θα εξαναγκάσει τελικά την Τεχεράνη σε συνθηκολόγηση δείχνει πλέον όλο και πιο επισφαλής, ενώ η Μέση Ανατολή παραμένει εγκλωβισμένη σε μια κρίση όπου κάθε επόμενο βήμα μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό.
