Ταμείο Ανάκαμψης: Τα 36 δισ., οι απεντάξεις και ο λογαριασμός που μένει

Στην τελική ευθεία μπαίνει το Ταμείο Ανάκαμψης, με την 31η Αυγούστου 2026 να αποτελεί την καταληκτική ημερομηνία για την ολοκλήρωση όλων των οροσήμων και στόχων. Η κυβέρνηση παρουσιάζει την πορεία του «Ελλάδα 2.0» ως επιτυχή ολοκλήρωση μιας τεράστιας ευρωπαϊκής χρηματοδοτικής προσπάθειας. Το ΠΑΣΟΚ αντιπαραθέτει μια εκτενή λίστα έργων, δράσεων και δεσμεύσεων που τροποποιήθηκαν, περιορίστηκαν ή αφαιρέθηκαν από το αρχικό σχέδιο.

Πίσω από τη σύγκρουση των δύο αφηγήσεων υπάρχει ένα συγκεκριμένο δεδομένο: το ελληνικό σχέδιο διαθέτει 18,22 δισ. ευρώ επιχορηγήσεις και 17,73 δισ. ευρώ δάνεια, δηλαδή περίπου 35,95 δισ. ευρώ ευρωπαϊκών πόρων. Η καταβολή αυτών των χρημάτων συνδέεται με την εκπλήρωση προκαθορισμένων μεταρρυθμίσεων, επενδύσεων, οροσήμων και αριθμητικών στόχων.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ξεκαθαρίσει ότι όλες οι δεσμεύσεις πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί έως τις 31 Αυγούστου 2026. Το τελευταίο αίτημα πληρωμής μπορεί να υποβληθεί έως τις 30 Σεπτεμβρίου και οι τελικές εκταμιεύσεις πρέπει να γίνουν έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026. Εργασίες που θα πραγματοποιηθούν μετά τις 31 Αυγούστου δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την πιστοποίηση των συμφωνημένων οροσήμων.

Αυτός ο ασφυκτικός χρονικός περιορισμός εξηγεί σε μεγάλο βαθμό τις αλλεπάλληλες αναθεωρήσεις. Έργα που κρίθηκε ότι δεν μπορούσαν να ολοκληρωθούν εγκαίρως αφαιρέθηκαν, περιορίστηκαν ή μεταφέρθηκαν σε άλλα χρηματοδοτικά εργαλεία, προκειμένου να προστατευθούν οι εκταμιεύσεις και να μην τεθούν σε κίνδυνο κοινοτικοί πόροι.

Η διαδικασία αυτή προβλέπεται από το ευρωπαϊκό πλαίσιο και ακολουθήθηκε και από άλλες χώρες. Πολιτικά, όμως, αποκαλύπτει κάτι πολύ πιο δύσκολο για την κυβέρνηση: σημαντικό τμήμα του αρχικού σχεδιασμού του «Ελλάδα 2.0» δεν μπορούσε να παραδοθεί στον χρόνο και στην έκταση που είχε αρχικά παρουσιαστεί.

Οι 100+ αλλαγές και οι απεντάξεις που βαραίνουν τον κυβερνητικό απολογισμό

Το ΠΑΣΟΚ και ο Παύλος Γερουλάνος έχουν μετατρέψει τις αναθεωρήσεις σε βασικό πεδίο πολιτικής επίθεσης, παρουσιάζοντας περισσότερες από 100 περιπτώσεις έργων και δράσεων που, κατά την ανάλυσή τους, υπέστησαν απένταξη, μείωση στόχου ή ουσιαστική αλλαγή του φυσικού αντικειμένου τους.

Μεταξύ των περιπτώσεων που έχουν τεθεί στη δημόσια συζήτηση περιλαμβάνονται προγράμματα προληπτικών εξετάσεων σε απομακρυσμένες περιοχές και προγεννητικού ελέγχου, η ενίσχυση του Ψηφιακού Σχολείου, δράσεις κοινωνικής επανένταξης δικαιούχων του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος και αστέγων, καθώς και έργα σε αρχαιολογικά μουσεία.

Η συγκεκριμένη εικόνα χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση. Μια λίστα 100 και πλέον μεταβολών δεν ισοδυναμεί με 100 ολοκληρωτικά ακυρωμένα έργα. Στον ίδιο κατάλογο υπάρχουν διαφορετικές κατηγορίες: πλήρεις απεντάξεις, μειώσεις ποσοτικών στόχων, περικοπές φυσικού αντικειμένου, ανασχεδιασμοί και μεταφορές έργων σε διαφορετικές πηγές χρηματοδότησης.

Αυτό, ωστόσο, δεν εξαφανίζει το πρόβλημα. Η έκταση των αλλαγών καταγράφει την απόσταση ανάμεσα στον αρχικό σχεδιασμό και σε όσα κατέστη δυνατό να πιστοποιηθούν μέχρι το τέλος του ευρωπαϊκού προγράμματος. Για μια κυβέρνηση που παρουσίασε το Ταμείο Ανάκαμψης ως ιστορική ευκαιρία μετασχηματισμού της χώρας, αυτή η απόσταση απαιτεί πλήρη και αναλυτικό δημόσιο απολογισμό.

Ο Άκης Σκέρτσος απαντά ότι «απένταξη δεν σημαίνει ακύρωση», χρησιμοποιώντας ως χαρακτηριστικά παραδείγματα τον Βόρειο Οδικό Άξονα Κρήτης και την προμήθεια επτά νέων πυροσβεστικών αεροσκαφών Canadair.

Στην περίπτωση του ΒΟΑΚ, τμήματα του έργου συνεχίζονται με διαφορετικά χρηματοδοτικά σχήματα, μέσω δημοσίων επενδύσεων, ΣΔΙΤ και συμβάσεων παραχώρησης. Για τα Canadair, των οποίων η παράδοση δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί εντός της προθεσμίας του Ταμείου, η χρηματοδότηση μεταφέρεται σε πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, με τις πρώτες παραλαβές να τοποθετούνται στις αρχές του 2028.

Στις συγκεκριμένες περιπτώσεις η κυβερνητική επιχειρηματολογία έχει σαφή βάση: τα έργα μπορούν να συνεχιστούν ακόμη και μετά την έξοδό τους από το Ταμείο Ανάκαμψης. Το κρίσιμο κενό βρίσκεται στην απουσία ενός ενιαίου, αναλυτικού και εύχρηστου δημόσιου πίνακα για το σύνολο των αλλαγών.

Η απορρόφηση μπορεί να φτάσει ψηλά – ο λογαριασμός όμως αλλάζει ταμείο

Για κάθε έργο που απομακρύνεται από το Ταμείο θα έπρεπε να είναι άμεσα διαθέσιμες συγκεκριμένες απαντήσεις: ποιο ήταν το αρχικό αντικείμενο, ποια αλλαγή έγινε, ποιος ήταν ο λόγος της καθυστέρησης, εάν το έργο συνεχίζεται, από πού θα χρηματοδοτηθεί, πόσο θα κοστίσει τελικά και πότε προβλέπεται να παραδοθεί.

Η μεταφορά ενός έργου σε άλλο χρηματοδοτικό εργαλείο έχει πραγματική δημοσιονομική σημασία. Όταν μια επένδυση περνά από το Ταμείο Ανάκαμψης στο Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων ή σε άλλο σχήμα, η αρχική ευρωπαϊκή χρηματοδότηση παύει να αποτελεί τη συγκεκριμένη πηγή κάλυψης της δαπάνης. Το κόστος μπορεί πλέον να περάσει στον κρατικό προϋπολογισμό, σε άλλο κοινοτικό πρόγραμμα, σε ευρωπαϊκό δανεισμό ή σε ένα σχήμα παραχώρησης.

Επομένως, η κυβερνητική επίκληση της υψηλής απορρόφησης αποτελεί μόνο ένα τμήμα του τελικού απολογισμού. Η πλήρης αξιοποίηση των διαθέσιμων ευρωπαϊκών κονδυλίων αποτελεί σημαντικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα, όμως από μόνη της δεν αποδεικνύει ότι υλοποιήθηκε ολόκληρο το αρχικό πακέτο έργων και μεταρρυθμίσεων που παρουσιάστηκε στους πολίτες.

Η πολιτική ευθύνη βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο. Η κυβέρνηση είχε στη διάθεσή της ένα πρωτοφανές χρηματοδοτικό εργαλείο, συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και δισεκατομμύρια ευρώ για επενδύσεις που παρουσιάστηκαν ως μοχλός αλλαγής του παραγωγικού μοντέλου της χώρας. Οι απεντάξεις και οι περικοπές στόχων δείχνουν ότι μέρος αυτής της φιλοδοξίας προσγειώθηκε στις καθυστερήσεις της διοίκησης, στην ανεπαρκή ωρίμανση έργων και στην πίεση της τελικής προθεσμίας.

Η κυβέρνηση έχει κάθε δικαίωμα να υποστηρίζει ότι με τις αναθεωρήσεις διασφαλίζει τους ευρωπαϊκούς πόρους. Η αντιπολίτευση έχει εξίσου βάσιμο λόγο να απαιτεί εξηγήσεις για το ποια έργα έμειναν πίσω και ποιος θα αναλάβει πλέον τη χρηματοδότησή τους.

Ο πραγματικός απολογισμός του Ταμείου Ανάκαμψης δεν μπορεί επομένως να περιοριστεί σε ένα ποσοστό απορρόφησης. Θα κριθεί από το τι παραδόθηκε στην κοινωνία και στην οικονομία, ποια αρχικά έργα περιορίστηκαν για να επιτευχθούν τα τελικά ορόσημα και πόσο δημόσιο χρήμα θα χρειαστεί στο μέλλον για να ολοκληρωθούν όσα μεταφέρθηκαν εκτός «Ελλάδα 2.0».

Ένα πρόγραμμα μπορεί να κλείσει με σχεδόν πλήρη λογιστική απορρόφηση και ταυτόχρονα να αφήσει πίσω του ένα σοβαρό πολιτικό ερώτημα: πόσο από το αρχικό σχέδιο των 36 δισ. μετατράπηκε τελικά σε έργο και πόσο περιορίστηκε για να χωρέσει στην προθεσμία.