Η πρόσφατη επίσκεψη του Κυριάκου Μητσοτάκη στην Άγκυρα παρουσιάστηκε ως ακόμη ένα βήμα “θετικής ατζέντας”. Χαμηλοί τόνοι, δηλώσεις περί διαλόγου, έμφαση στην ανάγκη διατήρησης ήρεμου κλίματος. Το κρίσιμο δεν είναι ότι μιλάμε. Το κρίσιμο είναι τι προηγείται αυτού του διαλόγου και τι νομιμοποιείται όταν μιλάμε σαν να μην συμβαίνει τίποτα. Καμία χώρα δεν αντιμετωπίζει αλλεπάλληλες προκλήσεις ως business as usual χωρίς να στέλνει μήνυμα αποδοχής. Όταν επιτρέπουμε την αδιαμαρτύρητη δράση της Τουρκίας, διακηρύσσουμε ότι οι προκλήσεις της είναι αποδεκτές.
Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις των τελευταίων τριάντα ετών δεν περιγράφονται ως ιστορία πολεμικών εντάσεων ή αποφυγής πολέμου. Είναι ιστορία πώς κάθε προσπάθεια αποφυγής κρίσης γεννά την επόμενη. Είναι ιστορία σταδιακών μετατοπίσεων της ελληνικής πλευράς, σειρά ανεπαίσθητων υποχωρήσεων που όμως αθροίζονται σε κάτι επώδυνο και επικίνδυνο. Τα προηγούμενα τριάντα χρόνια συνοδεύονται από κλιμάκωση του τουρκικού αναθεωρητισμού και την αδυναμία της Ελλάδας να τον ανακόψει αποτελεσματικά, ενώ ταυτόχρονα η κοινή γνώμη χειραγωγείται ώστε να θεωρεί την επιθετικότητα της Τουρκίας φυσιολογική. Η Τουρκία ξεπλένεται πλέον και διεθνώς, γεγονός που την ενθαρρύνει να συνεχίσει τις ενέργειες της, και αυτό αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα στρατηγικά σφάλματα της ελληνικής πολιτικής.
Το 1995 η Τουρκική Εθνοσυνέλευση θέσπισε ότι η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια θα συνιστούσε αιτία πολέμου. Η Ελλάδα τόνισε τότε ότι η απειλή ήταν παράνομη και δεν αναγνωρίζεται διεθνώς, όμως η πρακτική εφαρμογή της απέδειξε ότι το παράνομο απέκτησε ισχύ. Τριάντα χρόνια μετά, η Ελλάδα δεν άσκησε τα δικαιώματα της στο Αιγαίο, και η θεωρητικά παράνομη απειλή έγινε μέρος της πραγματικότητας.
Η κρίση των Ιμίων το 1996 έκλεισε με διαβεβαιώσεις ότι η κατάσταση είχε επανέλθει στο status quo ante, όμως δεν έγινε αποκατάσταση. Η Ελλάδα εισήλθε στην εποχή των γκρίζων ζωνών, οι οποίες διευρύνονται συνεχώς, και η προηγούμενη ισορροπία μεταβλήθηκε χωρίς να ειπωθεί η αλήθεια. Η γλωσσική και νομική μετατόπιση συνεχίστηκε στη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στη Μαδρίτη το 1997, όπου η έννοια των “ζωτικών συμφερόντων” εισήχθη για να καλύψει την αντίληψη της Τουρκίας για το Αιγαίο. Η Ελλάδα αποδέχθηκε να ετεροκαθορίζει τα κυριαρχικά της δικαιώματα, δημιουργώντας στρατηγικό προηγούμενο.
Το 1999, στο Ελσίνκι, συμφωνήθηκε ότι οι εκκρεμότητες θα παραπεμφθούν στη Χάγη προκειμένου να ανοίξει ο δρόμος για ένταξη της Τουρκίας στην Ευρώπη. Η Τουρκία δεν υπέγραψε συνυποσχετικό ούτε αποδέχθηκε το Δίκαιο της Θάλασσας, όμως έλαβε καθεστώς υποψήφιας χώρας το 2005. Η προσδοκία δέσμευσης αποδείχθηκε εξαπάτηση, και οι ελληνικές προσδοκίες μετατράπηκαν σε αδυναμία εφαρμογής των δικαιωμάτων μας.
Ακολούθησαν διερευνητικές συνομιλίες που κράτησαν 14 χρόνια και δεν οδήγησαν πουθενά. Η Τουρκία συνέχισε να αμφισβητεί το Δίκαιο της Θάλασσας και η Ελλάδα δεν παραιτήθηκε από τα δικαιώματα της. Οι προκλήσεις περιορίζονταν σε περιοχές και χρόνο, αλλά ποτέ δεν αναγνωρίζονταν ως νόμιμες. Το 2019 το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο υποστήριξε ότι τα νησιά δεν έχουν κυριαρχικά δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες πέρα από τα χωρικά ύδατα. Η ελληνική κυβέρνηση το χαρακτήρισε νομικά άκυρο, όμως η Τουρκία επέβαλε τετελεσμένα, εμποδίζοντας ενέργειες όπως η πόντιση καλωδίου στη θαλάσσια περιοχή νοτίως της Κάσου. Το άκυρο μετατράπηκε σε γκρίζα πραγματικότητα, δίπλα στις ήδη υπάρχουσες γκρίζες ζώνες, και οι προκλήσεις μετατράπηκαν από στιγμιαίες σε διαρκείς.
Το 2020, η παρατεταμένη NAVTEX του Oruc Reis δημιούργησε προηγούμενο, δεσμεύοντας περιοχές ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Η κρίση αποκλιμακώθηκε, αλλά η Τουρκία άσκησε δικαιώματα που δεν έχει, σε περιοχή ελληνικής δικαιοδοσίας. Το 2023–2024, με τη Διακήρυξη των Αθηνών, εγκαινιάστηκε μια νέα περίοδος “ήρεμων υδάτων”, μειώθηκαν οι παραβιάσεις στον αέρα, αλλά οι θαλάσσιες δεσμεύσεις και οι NAVTEX πολλαπλασιάστηκαν. Η πίεση στο Αιγαίο αυξήθηκε, και η “θετική ατζέντα” περιορίζεται σε συζητήσεις που ουσιαστικά απαιτούν να ζητάμε την άδεια της Τουρκίας για δραστηριότητες στις δικές μας ζώνες.
Κάθε φορά η ελληνική πολιτική δηλώνει ότι δεν αλλάζει τίποτε και ότι η Ελλάδα δεν υποχωρεί. Η πραγματικότητα είναι διαφορετική: η ελληνική δικαιοδοσία μειώνεται ανεπαισθήτως, ενώ η Τουρκία μεγιστοποιεί τα οφέλη του αναθεωρητισμού της. Η διακήρυξη “φιλίας” και η προσπάθεια να “καλμάρουμε” την Τουρκία λειτουργεί ως ξέπλυμα της συμπεριφοράς της και αποσταθεροποιεί την περιοχή. Οι ξένοι αντιλαμβάνονται ότι τα προβλήματα δεν είναι σοβαρά, αφού η Ελλάδα δηλώνει φιλική και συνεργάσιμη.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ακολούθησε πλήρως τη λογική Σημίτη, αντιστρέφοντας την προσέγγιση Παπανδρέου και Καραμανλή, και την προχώρησε ακόμα παραπέρα. Η ελληνική εξωτερική πολιτική θα έπρεπε να ξεκινάει από την αναγνώριση της απειλής, αναζητώντας συμμάχους για να τη σταματήσει, όχι να την ξεπλένει. Η “θετική ατζέντα” που προβάλλεται σήμερα είναι απλώς η προσπάθεια να συμβιβαστούμε με τετελεσμένα, να δεχτούμε τις περιοχές που δεσμεύονται από τη NAVTEX και να βαφτίσουμε αυτό ως προοπτική συνεργασίας.
Οι οικονομικές συμφωνίες χαμηλής ατζέντας που υπογράφονται κάθε φορά δεν αλλάζουν τίποτε. Η διεύρυνση του ελληνοτουρκικού εμπορίου παραμένει εις βάρος της ελληνικής πλευράς. Το casus belli συζητιέται μόνο στα λόγια, ενώ η πρακτική εφαρμογή του έχει ήδη οδηγήσει σε τετελεσμένα. Η εποχή των απειλών έχει περάσει. Ζούμε στην εποχή των τετελεσμένων. Το αμάρτημα που εξελίσσεται επί τριάντα χρόνια λέγεται Κατευνασμός και κάθε συζήτηση περί “θετικής ατζέντας” επιβεβαιώνει ότι η Ελλάδα αποδέχεται τα τετελεσμένα χωρίς να αντιδρά.
Κάθε προσπάθεια για θετική ατζέντα μετατρέπεται σε αποδοχή υποχωρήσεων, ενώ οι τετελεσμένες καταστάσεις εδραιώνονται. Το Αιγαίο δεσμεύεται, η ελληνική κυριαρχία συρρικνώνεται, και η Τουρκία συνεχίζει να επωφελείται. Η Ελλάδα συζητά για φιλία και συνεργασία, την ώρα που το πεδίο δείχνει ότι έχει ήδη χάσει έδαφος. Η ιστορία των τελευταίων τριάντα χρόνων είναι η ιστορία του κατευνασμού, της σταδιακής παραίτησης από τα δικαιώματα και της μετατροπής της επιθετικότητας σε αποδεκτή πραγματικότητα, με τη “θετική ατζέντα” να καλύπτει τα τετελεσμένα που επιβάλλει η Τουρκία.
Κάθε “βήμα προόδου” συνοδεύεται από νέες περιοχές δεσμεύσεων, νέες NAVTEX και νέες παραβιάσεις, ενώ η ελληνική πολιτική επιμένει στο διάλογο και στην επικοινωνιακή διαχείριση, αντί να αντιμετωπίσει την επιθετικότητα στην πραγματική της διάσταση. Το αποτέλεσμα είναι ότι η Ελλάδα χάνει σταδιακά την κυριαρχία της, η Τουρκία ενισχύεται και η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί τη χώρα να αποδέχεται τα τετελεσμένα χωρίς αντίδραση. Κάθε συζήτηση περί “θετικής ατζέντας” είναι πια ένα κάλυμμα για υποχώρηση και ξέπλυμα της Τουρκίας, και η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών καθορίζεται από αυτό το διαρκές αμάρτημα.
Η Ελλάδα μιλάει για θετική ατζέντα ενώ το Αιγαίο δεσμεύεται, η κυριαρχία της περιορίζεται, και η Τουρκία συνεχίζει να κερδίζει. Το “αμάρτημα” του κατευνασμού δεν είναι παρελθόν. Είναι παρόν και διαμορφώνει την πραγματικότητα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, καταγράφοντας μια πορεία όπου η συζήτηση αντικαθιστά την ουσιαστική αντίσταση και τα τετελεσμένα γίνονται κανόνας.
Η ιστορία του Αιγαίου δεν είναι ιστορία απειλών ή συγκρούσεων μόνο. Είναι ιστορία τετελεσμένων, σταδιακής απώλειας κυριαρχικών δικαιωμάτων και επικράτησης της Τουρκίας μέσω της ελληνικής αδράνειας. Κάθε νέα συμφωνία ή δήλωση περί θετικής ατζέντας επιβεβαιώνει το ίδιο: η Ελλάδα συνεχίζει να αποδέχεται, να συζητά και να καθυστερεί την υπεράσπιση της κυριαρχίας της, ενώ η Τουρκία καθιερώνει νέα δεδομένα στο Αιγαίο.
Η πραγματικότητα των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι η πολιτική του κατευνασμού δεν προστατεύει την ειρήνη. Καθιερώνει τετελεσμένα, μειώνει την ελληνική κυριαρχία και προσφέρει στην Τουρκία πλεονεκτήματα χωρίς κόστος. Η “θετική ατζέντα” αποτελεί πλέον τον μανδύα της αποδοχής και της υποχώρησης, ενώ τα τετελεσμένα εξακολουθούν να επεκτείνονται, καθιστώντας την ελληνική θέση όλο και πιο ευάλωτη.
Η πορεία του Αιγαίου είναι η ιστορία μιας τριακονταετούς παράδοσης όπου η Ελλάδα συζητά, υποχωρεί και επιχειρεί επικοινωνιακά να νομιμοποιήσει την τουρκική επιθετικότητα. Η “θετική ατζέντα” καλύπτει την αποδοχή των τετελεσμένων, ενώ η πραγματική κυριαρχία περιορίζεται συνεχώς, διαμορφώνοντας ένα Αιγαίο υπό πλήρη επιρροή και έλεγχο τρίτων. Η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών δεν αφορά απλά σφάλματα, αλλά ένα συστηματικό αμάρτημα που ονομάζεται Κατευνασμός, το οποίο καθορίζει το σήμερα και περιορίζει το αύριο.
