Διπλωματικό αδιέξοδο ΗΠΑ-Ιράν στα Στενά του Ορμούζ

Η συνεχιζόμενη στ военная σύγκρουση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν εισέρχεται σε μια κρίσιμη φάση, όπου η ανάγκη για μια νέα διπλωματική προσέγγιση καθίσταται επιτακτική. Παρά τα νέα αμερικανικά πλήγματα που πραγματοποιήθηκαν την Τετάρτη, τα οποία ακολούθησαν την έντονη προειδοποίηση του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για ένα ακόμη "χτύπημα" στην Τεχεράνη, η Ουάσιγκτον δεν έχει καταφέρει να εξαναγκάσει το Ιράν να επιστρέψει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Η διπλωματική πρωτοβουλία που είχε παρουσιαστεί ως μέσο για την επίτευξη ιστορικής ειρήνης στη Μέση Ανατολή έχει αποτύχει, μετά την κατάρρευση ενός ασαφώς διατυπωμένου Μνημονίου Κατανόησης (MOU).

Οι διαθέσιμες επιλογές για την αλλαγή των δεδομένων είναι εξαιρετικά δυσάρεστες, είτε πρόκειται για τον κίνδυνο ενός χερσαίου πολέμου με εκατοντάδες Αμερικανούς στρατιώτες είτε για την αναγνώριση του ελέγχου της Τεχεράνης στα Στενά του Ορμούζ. Η φράση "δεν υπάρχουν καλές επιλογές" έχει πλέον γίνει κοινότοπη, όπως δήλωσε ο Λάιλ Γκόλντσταϊν, διευθυντής του προγράμματος Asia Engagement στο think tank Defense Priorities, σε δηλώσεις του στο CNN. Το κόστος της σύγκρουσης δεν περιορίζεται μόνο στα άμεσα εμπλεκόμενα μέρη, αλλά επεκτείνεται σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη, αυξάνοντας τις πιέσεις για αναζωογόνηση της διπλωματίας.

Οι οικονομικές επιπτώσεις και η παγκόσμια αγορά ενέργειας

Εάν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν απαγορευμένη ζώνη για τα εμπορικά πλοία, οι συνέπειες θα είναι δραματικές. Τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου θα μειωθούν, οι τιμές προϊόντων όπως το ντίζελ και τα λιπάσματα θα εκτιναχθούν, ενώ η Ευρώπη ενδέχεται να αντιμετωπίσει έλλειψη υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) τον ερχόμενο χειμώνα. Παράλληλα, η εικόνα των κρατών του Κόλπου ως προορισμών πολυτελούς τουρισμού και εγκατάστασης ξένων εργαζομένων έχει καταρρεύσει. Οι ήδη αποδυναμωμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις υφίστανται επιπλέον πολιτικό κόστος λόγω της αύξησης του κόστους ζωής που προκαλεί η σύγκρουση.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο πόλεμος απειλεί να καθορίσει τη δεύτερη προεδρική θητεία του Τραμπ. Νέα δημοσκόπηση των CNN/SSRS, που δημοσιεύθηκε την Τετάρτη, έδειξε ότι η δημόσια αποδοχή των πολιτικών του σχετικά με το Ιράν και τις τιμές της βενζίνης βρίσκεται κάτω από το 30%. Τέτοια ποσοστά ενδέχεται να αποδειχθούν καταστροφικά για τους Ρεπουμπλικάνους στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου, ακυρώνοντας τη συμφωνία που είχε συνάψει ο Τραμπ με τους ψηφοφόρους το 2024, υποσχόμενος οικονομική προσιτότητα.

Η διπλωματία και η αναζήτηση διεξόδου

Η κλασική διπλωματία απαιτεί τη δημιουργία πολιτικού χώρου, την παροχή κινήτρων και την αναγνώριση της κατάλληλης στιγμής για υποχώρηση. Στην προκειμένη περίπτωση, ένας συμβιβασμός θα μπορούσε να περιλαμβάνει την αποφυγή παραδοχής στρατηγικής ήττας από τις ΗΠΑ, ενώ το Ιράν θα διατηρούσε το στρατηγικό του κέρδος. Ωστόσο, η οικοδόμηση μιας πολιτικής διαδρομής προς αυτόν τον στόχο είναι εξαιρετικά δύσκολη και απαιτεί ένα σχέδιο για τη μελλοντική διαχείριση των Στενών, με τη συμμετοχή εξωτερικών δυνάμεων που θα εγγυηθούν την ασφαλή διέλευση.

Υπάρχουν δύο αμυδρές ελπίδες. Η πρώτη είναι η δημιουργία ενός διεθνούς οργανισμού, όπου τα κράτη του Περσικού Κόλπου, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν, θα διαχειρίζονται από κοινού τα έσοδα από το εμπόριο. Ειρωνικά, ο δρόμος προς τα εμπρός ίσως βρίσκεται στο εγκαταλελειμμένο Μνημόνιο Κατανόησης, το οποίο προέβλεπε ότι το Ιράν και το Ομάν θα "καθορίσουν τη μελλοντική διοίκηση και τις θαλάσσιες υπηρεσίες στα Στενά του Ορμούζ". Η άλλη πιθανότητα είναι η διοργάνωση μιας διεθνούς διάσκεψης υπό τη φιλοξενία της Βρετανίας, μια ιδέα που δεν υλοποιήθηκε αλλά είναι πιθανό να επανέλθει, καθώς τρίτες χώρες, ιδιαίτερα στην Ευρώπη και την Ανατολική Ασία, έχουν πολλά να χάσουν.

Η μόνη δημόσια γνωστή διπλωματική πρωτοβουλία ήταν οι συνομιλίες μεταξύ του Ιράν και του Ομάν σχετικά με τη διαχείριση της θαλάσσιας κυκλοφορίας. Το CNN μετέδωσε ότι το Ομάν αντιτάχθηκε στην επιβολή τελών διέλευσης, προωθώντας έναν συμβιβασμό με την επιβολή τέλους για "ναυτιλιακές υπηρεσίες".

Η τιμολόγηση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας

Η ιδέα ενός "τέλους στο Ορμούζ" εξετάζεται σε άρθρο του think tank Bourse and Bazaar Foundation. Η πρόταση αφορά μια οικονομική συνεισφορά στη διαχείριση της θαλάσσιας οδού, με πιθανό πρότυπο τα Στενά της Μαλάκκας. Το άρθρο αναφέρεται στα τέλη του Λιμανιού του Ρότερνταμ, όπου τα δεξαμενόπλοια καταβάλλουν ένα "τέλος βιωσιμότητας" ύψους περίπου 0,08 δολαρίων ανά μικτό μετρικό τόνο. Εάν επιβαλλόταν μια αντίστοιχη χρέωση, ο νέος οργανισμός θα μπορούσε να εισπράττει περίπου 26 εκατομμύρια δολάρια ετησίως.

Ο Εσφαντιάρ Μπατμανγκελιντζ, ένας από τους συγγραφείς του άρθρου, δήλωσε ότι η Τεχεράνη ενδέχεται να είναι πιο ευέλικτη οικονομικά, καθώς υπάρχουν σημαντικότεροι στόχοι, όπως η άρση των κυρώσεων. Μια τέτοια συμφωνία θα μπορούσε να στείλει το μήνυμα ότι το Ιράν δεν ηττήθηκε, αλλά διατήρησε την αυτονομία δράσης του. Σε ευρύτερο επίπεδο, ένα πολυεθνικό σχέδιο διαχείρισης θα μπορούσε να απαντήσει στο ερώτημα πώς τα κράτη της περιοχής θα αντιμετωπίσουν μια πιο ισχυρή Τεχεράνη μετά τον πόλεμο.

Ωστόσο, η απόφαση του Τραμπ να επανέλθει στις στρατιωτικές επιθέσεις σημαίνει ότι κάθε διπλωματική προσπάθεια παραμένει σε αναστολή. Ακόμη κι αν επιτευχθεί συμφωνία για τα Στενά, αυτή δεν θα πλησιάζει στην επίλυση των βασικών ανησυχιών για το πυρηνικό και πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν. Ο Λάιλ Γκόλντσταϊν εκτίμησε ότι οι περιορισμένες επιλογές του Τραμπ ίσως καταστήσουν αναπόφευκτο έναν συμβιβασμό, παρά τα μειονεκτήματά του.

Ο ρόλος της Ευρώπης και η διατλαντική συμμαχία

Οι περισσότεροι σύγχρονοι Αμερικανοί πρόεδροι θα είχαν στραφεί στους συμμάχους για βοήθεια. Η Ευρώπη διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην πυρηνική συμφωνία της κυβέρνησης Ομπάμα, αλλά ο Τραμπ έχει προκαλέσει σοβαρή ζημιά στη διατλαντική συμμαχία, αντιμετωπίζοντας τους συμμάχους σαν αντιπάλους. Το αποτέλεσμα είναι ότι οι Ευρωπαίοι ηγέτες έχουν ελάχιστα κίνητρα να τον βοηθήσουν. Οι προτάσεις για ανάπτυξη δυνατοτήτων εξουδετέρωσης ναρκών έχουν τεθεί υπό την προϋπόθεση τερματισμού των εχθροπραξιών.

Κάθε ευρωπαϊκή πρωτοβουλία προσκόπτει στην ασταθή διπλωματική στρατηγική των ΗΠΑ. "Είναι άλλο πράγμα να ζητάς από την Ευρώπη να βοηθήσει στην εφαρμογή μιας συμφωνημένης στρατηγικής, αλλά εδώ δεν υπάρχει καμία", δήλωσε ο Ίαν Λέσερ του German Marshall Fund. Παρόμοια δυσπιστία υπάρχει και από την πλευρά του Ιράν. Ο Μπατμανγκελιντζ σημείωσε ότι το Ιράν ανησυχεί πως θα εγκαταλείψει τον έλεγχο των Στενών, ενώ οι ΗΠΑ κλιμακώνουν τη σύγκρουση. "Το Ιράν πιθανότατα θα επιτρέψει την επαναφορά της ομαλής λειτουργίας, αλλά όχι μέχρι να πιστέψει ότι οι Αμερικανοί πήραν το μάθημά τους", κατέληξε.