Έρευνα-καμπανάκι για την ΕΕ: Το 68% βλέπει επιδείνωση και απώλεια της κανονικότητας

Οι Ευρωπαίοι εμφανίζονται στη μεγάλη τους πλειονότητα να επιθυμούν μια ισχυρή, ενωμένη και περισσότερο ανεξάρτητη Ευρώπη, την ίδια στιγμή όμως εκφράζουν βαθιά δυσπιστία για το κατά πόσο η ήπειρος διαθέτει σήμερα την πολιτική ικανότητα να φτάσει σε αυτόν τον στόχο.

Αυτό είναι ένα από τα βασικά συμπεράσματα νέας έρευνας, η οποία καταγράφει μια ευρεία κρίση εμπιστοσύνης απέναντι στις ευρωπαϊκές δομές και προειδοποιεί ότι το κλίμα απογοήτευσης δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για πολιτικά αφηγήματα που παρουσιάζουν την Ευρώπη ως ήπειρο σε παρακμή.

Η μελέτη βασίστηκε σε 5.800 συνεντεύξεις πολιτών στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, την Πολωνία και το Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ εξετάστηκε παράλληλα ο τρόπος με τον οποίο η Ευρώπη παρουσιάζεται στον πολιτικό και δημοσιογραφικό διάλογο συνολικά 15 χωρών.

Η εικόνα που προκύπτει είναι σύνθετη: οι πολίτες εξακολουθούν να έχουν μεγάλες προσδοκίες από το ευρωπαϊκό εγχείρημα, όμως ταυτόχρονα δηλώνουν έντονα απογοητευμένοι από τις επιδόσεις, την ταχύτητα αντίδρασης και την αποτελεσματικότητα των θεσμών.

Το 68% των συμμετεχόντων περιέγραψε τη σημερινή κατάσταση στην Ευρώπη με όρους γενικότερης επιδείνωσης ή απώλειας μιας προηγούμενης κανονικότητας. Στον αντίποδα, μόλις το 12% θεωρεί ότι η παρούσα περίοδος μπορεί να χαρακτηριστεί ως φάση ευρωπαϊκής αφύπνισης ή αναγέννησης.

Οι πολίτες αναγνωρίζουν ως κυριότερες προκλήσεις τον πόλεμο σε ποσοστό 43%, τις οικονομικές πιέσεις σε ποσοστό 33% και την ανάγκη η Ευρώπη να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία στη διεθνή σκηνή σε ποσοστό 29%.

Η αποτίμηση των ευρωπαϊκών επιδόσεων παραμένει ιδιαίτερα αρνητική. Το 74% θεωρεί ότι η Ευρώπη δεν χειρίζεται σωστά τις μεγάλες αυτές προκλήσεις, ενώ το 56% δηλώνει ότι το ίδιο το ευρωπαϊκό μέλλον βρίσκεται «σε κίνδυνο».

Ισχυρή επιθυμία για περισσότερη Ευρώπη, ασθενής πίστη ότι μπορεί να γίνει πράξη

Τα ευρήματα δείχνουν ότι η βασική κρίση δεν βρίσκεται στην απουσία ευρωπαϊκής φιλοδοξίας. Αντιθέτως, το 73% των ερωτηθέντων διατηρεί μια θετική αντίληψη για ένα ισχυρότερο ευρωπαϊκό μέλλον.

Το 35% συνδέει αυτό το μέλλον με μεγαλύτερη ενότητα και πολιτική ενοποίηση, το 28% με ειρήνη και ασφάλεια και το 19% με μεγαλύτερη ευημερία. Μόλις το 13% τάσσεται υπέρ μιας πιο περιορισμένης Ευρώπης ή ακόμη και της διάλυσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο Πάβελ Ζέρκα, ανώτερος ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων (ECFR) και συγγραφέας της μελέτης, εκτιμά ότι το βασικό πρόβλημα βρίσκεται στο χάσμα ανάμεσα στην επιθυμία και στην πίστη ότι αυτή μπορεί να πραγματοποιηθεί.

Όπως σημειώνει, οι πολίτες εξακολουθούν να θέλουν μια ισχυρότερη Ευρώπη, όμως όλο και περισσότεροι έχουν πάψει να θεωρούν ότι υπάρχει μια ρεαλιστική διαδρομή για να επιτευχθεί.

Ο ίδιος κάνει λόγο για ένα «έλλειμμα φαντασίας», καθώς οι πολίτες μπορούν να περιγράψουν την Ευρώπη που θα ήθελαν να υπάρχει, δυσκολεύονται όμως να δουν πώς η σημερινή Ένωση μπορεί να μετασχηματιστεί σε αυτήν.

Κατά την ανάλυσή του, πρόκειται για ουσιαστικό πολιτικό πρόβλημα και όχι απλώς για ζήτημα επικοινωνίας ή καλύτερης προβολής των ευρωπαϊκών πολιτικών.

Τα ευρήματα δημοσιοποιούνται μία εβδομάδα πριν από την ετήσια ομιλία της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για την «Κατάσταση της Ένωσης». Ο Ζέρκα υποστηρίζει ότι η σημερινή συγκυρία απαιτεί από την ΕΕ λιγότερες μεγαλόπνοες υποσχέσεις και περισσότερες απτές αποδείξεις αποτελεσματικής δράσης.

Η μελέτη παραθέτει δεκάδες προσωπικές τοποθετήσεις Ευρωπαίων πολιτών. Ένας Γερμανός συμμετέχων ανέφερε ότι συχνά αισθάνεται ανακούφιση επειδή ζει στην Ευρώπη, την οποία εξακολουθεί να θεωρεί ασφαλέστερη, ελεύθερη και δημοκρατική σε σύγκριση με άλλες περιοχές του κόσμου.

Ο ίδιος προσδιόρισε την κλιματική κρίση και την ενίσχυση των ακροδεξιών κομμάτων ως δύο από τις σοβαρότερες απειλές για την ήπειρο, εκτιμώντας όμως ότι οι ευρωπαϊκές πολιτικές δεν αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά τα προβλήματα αυτά.

Παρατήρησε επίσης ότι οι εκλογικές διαδικασίες και οι πολιτικές αντιπαραθέσεις επικεντρώνονται υπερβολικά στα άμεσα ζητήματα, χωρίς επαρκή σχεδιασμό για τις επόμενες δεκαετίες.

Το δικό του όραμα για την Ευρώπη σε βάθος 20 ετών περιλαμβάνει περισσότερη ελευθερία, δημοκρατία, βιωσιμότητα, χαμηλότερο χρέος και ειρήνη. Όταν όμως κλήθηκε να εκτιμήσει εάν θεωρεί πιθανό να επιτευχθεί αυτή η εικόνα, απάντησε αρνητικά.

Οι τέσσερις ομάδες ψηφοφόρων και η άνοδος του αφηγήματος της παρακμής

Η έρευνα κατατάσσει τους Ευρωπαίους σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες με βάση τη στάση τους απέναντι στην πορεία της ηπείρου.

Οι «Θετικοί», που αποτελούν το 19%, είναι σταθερά φιλοευρωπαίοι και αντιμετωπίζουν τις σημερινές κρίσεις ως πιθανό καταλύτη για μεγαλύτερη πολιτική ενοποίηση και ενίσχυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι «Αρνητικοί», με ποσοστό 39%, εκτιμούν ότι οι καλύτερες περίοδοι για την Ευρώπη βρίσκονται πλέον στο παρελθόν και αντιμετωπίζουν τη σημερινή κατάσταση μέσα από το πρίσμα της υποχώρησης και της απώλειας ισχύος.

Οι «Αποσυνδεδεμένοι», που αντιστοιχούν στο 12%, εμφανίζονται περισσότερο αδιάφοροι απέναντι στην ευρωπαϊκή πολιτική και θεωρούν την ενοποίηση ένα μακρινό ζήτημα με περιορισμένη σχέση με την καθημερινότητά τους.

Τέλος, οι «Αβέβαιοι», σε ποσοστό 31%, εξακολουθούν να συμμερίζονται βασικές φιλοευρωπαϊκές αξίες, αμφισβητούν όμως εάν η Ευρώπη είναι πραγματικά ικανή να ενεργήσει αποφασιστικά, να εξασφαλίσει την προστασία των πολιτών και να υπερασπιστεί αποτελεσματικά τις αρχές της.

Σχεδόν οι μισοί πολίτες στη Γαλλία, τη Γερμανία και την Ιταλία εντάσσονται στην ομάδα των «Αρνητικών». Στην ίδια κατηγορία καταγράφεται και η μεγάλη πλειονότητα όσων στηρίζουν κόμματα της ριζοσπαστικής δεξιάς, όπως η γερμανική AfD, ο γαλλικός Εθνικός Συναγερμός, το ολλανδικό PVV και το βρετανικό Reform UK.

Μεταξύ αυτών, το 83% περιγράφει την Ευρώπη χρησιμοποιώντας όρους που παραπέμπουν σε απώλεια, παρακμή και υποχώρηση.

Ένα ακόμη ισχυρό εύρημα αφορά την αντίληψη περί ευρωπαϊκής αδράνειας. Περίπου το 32% των συμμετεχόντων αναφέρθηκε στην αργή αντίδραση της Ευρώπης απέναντι στις κρίσεις.

Χαρακτηριστική ήταν η τοποθέτηση ενός νεαρού Πολωνού συμμετέχοντα, ο οποίος συνόψισε την απογοήτευσή του λέγοντας ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση αφιερώνει μεγάλο μέρος του χρόνου της σε συζητήσεις χωρίς αντίστοιχη αποτελεσματικότητα στην πράξη.

Παράλληλα, το 30% των ερωτηθέντων αναφέρθηκε στην αδυναμία της Ευρώπης να υπερασπιστεί τη θέση της απέναντι σε ισχυρούς διεθνείς παίκτες. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρονται οι πρόσφατες ευρωπαϊκές υποχωρήσεις στο πεδίο των δασμών απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ, οι οποίες για πολλούς πολίτες ενίσχυσαν την εικόνα μιας Ένωσης με περιορισμένο γεωπολιτικό βάρος.

Κατά τον Πάβελ Ζέρκα, η πλέον κρίσιμη ομάδα για το μέλλον της Ευρώπης είναι οι «Αβέβαιοι». Πρόκειται για πολίτες που δεν έχουν απορρίψει το ευρωπαϊκό σχέδιο και διατηρούν ακόμη συναισθηματικό δεσμό με αυτό, όμως απομακρύνονται εξαιτίας της θεσμικής αδράνειας, της γραφειοκρατίας και της αίσθησης ότι η Ευρώπη δυσκολεύεται να ενεργήσει ως πραγματική γεωπολιτική δύναμη.

Η μελέτη καταλήγει ότι το κρίσιμο στοίχημα για τις ευρωπαϊκές πολιτικές ηγεσίες είναι να αποδείξουν στην πράξη πως η συλλογική ευρωπαϊκή δράση μπορεί να προσφέρει αποτελέσματα σε ζητήματα που οι πολίτες βιώνουν άμεσα: από την ενεργειακή ασφάλεια και την άμυνα μέχρι το κόστος ζωής και την κλιματική αλλαγή.

Το μήνυμα της έρευνας είναι σαφές: η κοινωνική βάση για μια περισσότερο ενωμένη Ευρώπη εξακολουθεί να υπάρχει. Αυτό που υποχωρεί είναι η εμπιστοσύνη ότι οι σημερινοί θεσμοί και οι πολιτικές ηγεσίες μπορούν να μετατρέψουν αυτήν την προσδοκία σε πραγματικότητα.