Η συμφωνία που υπογράφηκε σε μια θεαματικά συμβολική τοποθεσία –στο ιδιωτικό γκολφ κλαμπ του Ντόναλντ Τραμπ στη Σκωτία– για την επιβολή δασμών 15% στις ευρωπαϊκές εξαγωγές χωρίς καμία ανταπόδοση, σφραγίζει έναν νέο κύκλο υποταγής της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η εικόνα των Ευρωπαίων ηγετών να περιμένουν καρτερικά μέχρι να τελειώσει το putting ο Αμερικανός πρόεδρος, για να του παραδώσουν ένα ακόμα κομμάτι της ευρωπαϊκής κυριαρχίας, θα μπορούσε να είναι γελοιογραφία, αν δεν επρόκειτο για ιστορική πραγματικότητα.
Λίγες μέρες πριν, η ΕΕ είχε συμφωνήσει να αυξήσει τις αμυντικές της δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ, οδηγώντας τα κράτη-μέλη σε αδιέξοδα δημοσιονομικά, χωρίς κανένα συνεκτικό στρατηγικό αφήγημα πέρα από την εκχώρηση σεναρίων άμυνας και πολέμου στις επιταγές της Ουάσινγκτον. Μια οικονομική αυτοχειρία, μεταμφιεσμένη σε αλληλεγγύη του ΝΑΤΟ. Όμως δεν πρόκειται για “κατανομή βαρών”, όπως αρέσκονται να το παρουσιάζουν οι γραφειοκράτες της Ευρώπης. Πρόκειται για ξεκάθαρη καταβολή φόρου υποτέλειας, με γεωπολιτικά μέσα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργεί πια ως μηχανισμός αναπαραγωγής της αμερικανικής ηγεμονίας στην ευρασιατική περιφέρεια. Από την ίδρυσή της, η ΕΕ δεν υπήρξε ποτέ αυτόνομο πολιτικό υποκείμενο· ήταν εξ αρχής προστατευόμενο μόρφωμα μέσα στην αρχιτεκτονική ισχύος της Δύσης, με επικεφαλής τις ΗΠΑ. Η σχέση ΝΑΤΟ–ΕΕ δεν είναι ισότιμη, αλλά μια συμμετρική σύνδεση, όπου η πολιτικοστρατιωτική ηγεσία ανήκει στις ΗΠΑ και οι Ευρωπαίοι αναλαμβάνουν τον ρόλο του διαχειριστή. Αυτό το μοντέλο αναπαράγεται σταθερά, παρά τις περιόδους διατλαντικής τριβής.
Οι τελευταίες αποφάσεις, που φέρουν τη σφραγίδα του Ντόναλντ Τραμπ, αποτελούν αποκαλυπτική επιβεβαίωση του νέου στάτους: η Ευρώπη δεν είναι εταίρος, αλλά υφιστάμενος. Οι δασμοί που επιβλήθηκαν δεν αποτέλεσαν προϊόν σκληρής διαπραγμάτευσης, αλλά επιβολής. Οι Ευρωπαίοι διαπραγματευτές δεν έλαβαν τίποτα σε αντάλλαγμα, παρά μόνο την ψευδαίσθηση ενός “ρόλου”, του απαραίτητου συνοδοιπόρου.
Η πρόφαση της στρατηγικής αυτονομίας έχει πια καταρρεύσει. Το φάντασμα της ευρωπαϊκής πολιτικής ενοποίησης, που επί δεκαετίες προβαλλόταν ως στόχος, έχει μετατραπεί σε ανέκδοτο. Αντί να οικοδομήσει ένα αυτόνομο ευρωπαϊκό οικοδόμημα, ικανό να εξισορροπήσει τους παγκόσμιους πόλους ισχύος, η ΕΕ ενσωματώνεται όλο και πιο βαθιά στην αμερικανική στρατηγική. Ακόμη και η μερική στρατιωτικοποίηση των οικονομιών –ιδίως της Γερμανίας– γίνεται ως απάντηση σε αμερικανικές πιέσεις και όχι στο πλαίσιο μιας ευρωπαϊκής στρατηγικής.
Η εγγύηση ασφαλείας των ΗΠΑ δεν είναι πια δεδομένη. Η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας του ΝΑΤΟ (άρθρο 5) δεν ενεργοποιείται αυτομάτως, αλλά υπόκειται σε διαβουλεύσεις – με άλλα λόγια, στη βούληση της Ουάσινγκτον. Η πρόκληση δεν είναι νέα. Από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν την ευρωπαϊκή ήπειρο για την προώθηση των δικών τους συμφερόντων, παρουσιάζοντας το όλο πλαίσιο ως “συμμαχία ίσων”.
Αυτό που σήμερα καθίσταται σαφές είναι ότι το αφήγημα της “ήπιας ισχύος” που η ΕΕ επιχείρησε να προβάλλει, εξανεμίζεται μπροστά στις ωμές απαιτήσεις των ΗΠΑ. Δεν υπάρχει πια χώρος για την επίφαση “αξιών” ή “κοινωνικού μοντέλου”. Όταν ο αντίπαλος κατανοεί μόνο τη γλώσσα της ισχύος, η ευρωπαϊκή ηθικολογία καταλήγει τραγικά αναποτελεσματική. Η πολιτική ανεπάρκεια των ηγεσιών της ΕΕ να προτάξουν συλλογικά συμφέροντα και να αναλάβουν στρατηγικές πρωτοβουλίες οδηγεί στον πλήρη εκφυλισμό κάθε ενοποιητικού οράματος.
Η υπογραφή της συμφωνίας στη Σκωτία ήταν η επιτομή αυτής της διαδικασίας. Οι Ευρωπαίοι υπέγραψαν την υπακοή τους, ενώ οι ΗΠΑ διασφάλισαν νέα κεφάλαια για την αμυντική και ενεργειακή τους βιομηχανία. Οι πρωταγωνιστές αυτής της υποχώρησης –με προεξάρχουσα την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν– αναγορεύουν ως “επιτυχία” μια συμφωνία που εξυπηρετεί αποκλειστικά την άλλη πλευρά. Πρόκειται για την απόλυτη αντιστροφή της λογικής της διαπραγμάτευσης: όταν ο συνομιλητής σου κερδίζει τα πάντα και εσύ τίποτα, δεν έχεις πετύχει συμβιβασμό – έχεις παραδοθεί.
Η αλήθεια είναι πως οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν πιστεύουν πια ούτε στην ισχύ ούτε στην αυτονομία. Ελπίζουν πως ο σεβασμός στο «διεθνές δίκαιο» και η προσκόλληση σε θεσμικά σχήματα μπορούν να τους προσφέρουν ασφάλεια σε έναν κόσμο που επαναχαράσσεται βάσει ισχύος. Το αποτέλεσμα είναι τραγικά προβλέψιμο: η Ευρώπη διαλύεται μέσα στη στρατηγική της σύγχυση, ενώ μετατρέπεται από παράδειγμα προς μίμηση, σε παράδειγμα προς αποφυγή.
Οι δασμοί ήταν μόνο η αρχή. Το επόμενο στάδιο, αν δεν υπάρξει αλλαγή πορείας, θα είναι η πλήρης ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής ηπείρου ως ζώνη εξυπηρέτησης των αμερικανικών συμφερόντων. Όχι με τη βία των όπλων, αλλά με τη βία του εκφοβισμού και της θεσμικής παραίτησης. Και όσοι υπέγραψαν αυτή τη συμφωνία, ας μην προσπαθούν να μας πείσουν για το αντίθετο. Ο εχθρός δεν είναι η σύγκρουση. Είναι η υποταγή.
