Ιός Δυτικού Νείλου: Πόσο ανθεκτικά είναι τελικά τα κουνούπια στα εντομοκτόνα

Νέα δεδομένα για την ανθεκτικότητα των κουνουπιών στα εντομοκτόνα και ειδικότερα για το είδος Culex pipiens, που αποτελεί βασικό διαβιβαστή του ιού του Δυτικού Νείλου, παρουσιάζει ο διευθυντής του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ, Γιάννης Βόντας.

Η εικόνα που προκύπτει για τα συγκεκριμένα κουνούπια εμφανίζεται, προς το παρόν, λιγότερο ανησυχητική σε σχέση με άλλους πληθυσμούς κουνουπιών στους οποίους έχουν καταγραφεί πολύ υψηλά επίπεδα ανθεκτικότητας. Ωστόσο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα διαθέσιμα ελληνικά δεδομένα παραμένουν περιορισμένα και απαιτείται συνεχής παρακολούθηση.

Ο Γιάννης Βόντας εξηγεί ότι μέχρι στιγμής οι πιο συστηματικές παρατηρήσεις στη χώρα αφορούν την Κρήτη, όπου βρίσκεται η έδρα του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας και πραγματοποιούνται σχετικά πειράματα.

Όπως σημειώνει, δεν υπάρχουν ακόμη αρκετά στοιχεία ώστε να εξαχθεί γενικευμένο συμπέρασμα για την ανθεκτικότητα των Culex pipiens σε ολόκληρη την Ελλάδα. Στα δείγματα και στις δοκιμές που πραγματοποιούνται στην Κρήτη, πάντως, δεν έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα πρόβλημα σε επίπεδα που να χαρακτηρίζονται εξαιρετικά υψηλά.

Η επιστημονική παρακολούθηση θα συνεχιστεί, καθώς η αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων μέσων καταπολέμησης αποτελεί κρίσιμο παράγοντα στην προσπάθεια περιορισμού της κυκλοφορίας του ιού του Δυτικού Νείλου.

Τα Culex, τα κορακοειδή και η μετάδοση του ιού

Τα κουνούπια του είδους Culex pipiens βρίσκονται στον πυρήνα του κύκλου μετάδοσης του ιού του Δυτικού Νείλου. Ο ιός κυκλοφορεί κυρίως μεταξύ πτηνών και κουνουπιών, ενώ ο άνθρωπος μπορεί να μολυνθεί μετά από τσίμπημα μολυσμένου κουνουπιού.

Κατά τον κ. Βόντα, οι συγκεκριμένοι πληθυσμοί συναντώνται συχνά σε αγροτικές και περιαστικές περιοχές, όπου υπάρχουν σε σχετικά κοντινή απόσταση πτηνά, άνθρωποι και κατάλληλα σημεία αναπαραγωγής των κουνουπιών.

Ένα από τα χαρακτηριστικά τους είναι ότι συνήθως δεν διανύουν πολύ μεγάλες αποστάσεις. Για τον λόγο αυτό η στοχευμένη παρέμβαση στις εστίες ανάπτυξης μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στον περιορισμό του πληθυσμού τους.

Η αντιμετώπιση βασίζεται μεταξύ άλλων σε ψεκασμούς και προνυμφοκτονίες, δηλαδή σε παρεμβάσεις κατά των προνυμφών πριν αυτές εξελιχθούν σε ενήλικα κουνούπια. Πρόκειται για μέσα που χρησιμοποιούνται ιδιαίτερα σε περιόδους κατά τις οποίες αυξάνεται η κυκλοφορία του ιού.

Ο διευθυντής του Ινστιτούτου εκτιμά ότι τα εγκεκριμένα εντομοκτόνα πρέπει να αξιοποιούνται όταν οι συνθήκες το απαιτούν και ιδίως σε περιόδους έξαρσης. Παράλληλα, δεν θεωρεί ότι τα σημερινά δεδομένα δικαιολογούν πανικό για γενικευμένη αποτυχία των μέσων καταπολέμησης απέναντι στα κουνούπια που σχετίζονται με τον ιό του Δυτικού Νείλου.

Η προσεκτική διατύπωση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς το πρόβλημα της ανθεκτικότητας δεν είναι ίδιο σε όλα τα είδη κουνουπιών, ούτε σε όλες τις γεωγραφικές περιοχές. Διαφορετικοί πληθυσμοί μπορεί να αντιδρούν διαφορετικά στις ίδιες δραστικές ουσίες, ανάλογα με τις γενετικές μεταβολές και την προηγούμενη έκθεσή τους στα εντομοκτόνα.

Τα κουνούπια εξελίσσονται και «απαντούν» στα εντομοκτόνα

Την ίδια στιγμή, πρόσφατη μελέτη επιστημόνων του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ αναδεικνύει ένα πολύ σοβαρότερο παγκόσμιο πρόβλημα: την ταχύτατη ανάπτυξη ανθεκτικότητας των κουνουπιών στα σύγχρονα εντομοκτόνα.

Οι ερευνητές έχουν εντοπίσει γενετικούς μηχανισμούς που μπορούν να λειτουργούν συνδυαστικά και να προσφέρουν στα έντομα εξαιρετικά υψηλά επίπεδα προστασίας απέναντι στις χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται για την εξόντωσή τους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί μπορούν να μειώσουν δραστικά ή ακόμη και να εξουδετερώσουν την αποτελεσματικότητα ορισμένων εντομοκτόνων.

Η συγκεκριμένη έρευνα αφορά κυρίως κουνούπια που μεταδίδουν την ελονοσία στην Αφρική. Το γεγονός αυτό είναι κρίσιμο, καθώς τα συμπεράσματα δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτομάτως στους ελληνικούς πληθυσμούς Culex pipiens ή να θεωρηθεί ότι όλα τα κουνούπια εμφανίζουν το ίδιο επίπεδο ανθεκτικότητας.

Η χρήση εντομοκτόνων συνέβαλε αποφασιστικά τις προηγούμενες δεκαετίες στον περιορισμό της ελονοσίας και στη διάσωση εκατομμυρίων ανθρώπων. Η εκτεταμένη και επαναλαμβανόμενη χρήση των ίδιων ή συγγενικών δραστικών ουσιών, όμως, ασκεί εξελικτική πίεση στους πληθυσμούς των κουνουπιών.

Όσα έντομα διαθέτουν γενετικά χαρακτηριστικά που τους επιτρέπουν να επιβιώνουν μεταφέρουν αυτά τα χαρακτηριστικά στις επόμενες γενιές. Με την πάροδο του χρόνου, έτσι, μπορεί να δημιουργηθούν πληθυσμοί στους οποίους τα συνηθισμένα εντομοκτόνα έχουν σημαντικά μικρότερη αποτελεσματικότητα.

Όπως εξηγεί ο Γιάννης Βόντας, διαφορετικοί γενετικοί μηχανισμοί μπορούν να λειτουργούν ενισχυτικά μεταξύ τους και να επιτρέπουν στα κουνούπια να αντέχουν ακόμη και σε αυξημένες συγκεντρώσεις δραστικών ουσιών.

Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών θεωρείται πλέον απαραίτητη για την ανάπτυξη της επόμενης γενιάς μέσων καταπολέμησης. Στο επιστημονικό πεδίο εξετάζονται νέες χημικές ενώσεις, βιοεντομοκτόνα και διαφορετικές τεχνολογικές προσεγγίσεις που θα μπορούν να παρακάμπτουν ή να αντιμετωπίζουν την ανθεκτικότητα.

Σημαντικό ρόλο μπορεί να αποκτήσει και η τεχνητή νοημοσύνη, καθώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ταχύτερη αναζήτηση και αξιολόγηση χημικών ουσιών με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα απέναντι στους μηχανισμούς άμυνας των κουνουπιών.

Για την Ελλάδα, το μήνυμα των επιστημόνων είναι διπλό. Τα μέχρι στιγμής στοιχεία από την Κρήτη δεν δείχνουν ακραίο πρόβλημα ανθεκτικότητας στα Culex pipiens, όμως αυτό δεν επιτρέπει εφησυχασμό ούτε γενίκευση για ολόκληρη τη χώρα.

Η συστηματική επιτήρηση των πληθυσμών, η σωστή χρήση των εγκεκριμένων εντομοκτόνων και η έγκαιρη προσαρμογή των προγραμμάτων καταπολέμησης αποτελούν κρίσιμα εργαλεία. Σε μια περίοδο κατά την οποία ο ιός του Δυτικού Νείλου αποτελεί σταθερή απειλή για τη δημόσια υγεία, η αποτελεσματικότητα απέναντι στα κουνούπια εξελίσσεται σε μια συνεχή επιστημονική μάχη απέναντι σε έναν οργανισμό που επίσης προσαρμόζεται και εξελίσσεται.