Τα «ήρεμα νερά» έγιναν φουρτούνα – Ο Ερντογάν απειλεί και το Μαξίμου κάνει πως δεν βλέπει

Σε νέα φάση έντασης εισέρχονται οι ελληνοτουρκικές σχέσεις, με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να επαναφέρει επιθετική ρητορική, την τουρκική αεροπορική δραστηριότητα στο Αιγαίο να αυξάνεται και φιλοκυβερνητικά μέσα της Άγκυρας να εμφανίζουν την πρόσφατη επίσκεψη του επικεφαλής της ΜΙΤ Ιμπραήμ Καλίν στην Αθήνα ως αποστολή μεταφοράς σκληρών τουρκικών μηνυμάτων.

Η εικόνα αυτή ασκεί πλέον σοβαρή πίεση στο κυβερνητικό αφήγημα των «ήρεμων νερών». Η επιλογή διατήρησης χαμηλών τόνων και ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας με την Τουρκία παρουσιάστηκε επί χρόνια από το Μέγαρο Μαξίμου ως απόδειξη ότι η ένταση μπορούσε να ελεγχθεί χωρίς παραχώρηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Οι τελευταίες εξελίξεις δείχνουν, όμως, ότι η Άγκυρα δεν εγκατέλειψε ούτε τις πάγιες αξιώσεις της ούτε την πρακτική πίεσης στο πεδίο.

Μετά τη συνεδρίαση του τουρκικού υπουργικού συμβουλίου, ο Ερντογάν προειδοποίησε ότι η «ήρεμη και αξιοπρεπής στάση» της Τουρκίας δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως αδυναμία και ότι η χώρα του δεν πρόκειται να παρακολουθεί αδρανής ενέργειες που θεωρεί ότι αποσκοπούν στην περικύκλωσή της.

Οι συγκεκριμένες δηλώσεις δεν κατονομάζουν αποκλειστικά την Ελλάδα. Στην Αθήνα, ωστόσο, διαβάζονται σε συνδυασμό με τις αμέσως προηγούμενες παρεμβάσεις του Τούρκου προέδρου για το Αιγαίο, την ελληνική αμυντική συνεργασία με το Ισραήλ και το ζήτημα της στρατιωτικής παρουσίας στα νησιά.

Ο Ερντογάν είχε ήδη καλέσει ευθέως την Ελλάδα να εγκαταλείψει, όπως τη χαρακτηρίζει η Άγκυρα, τη στρατιωτικοποίηση νησιών με «αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς», επαναφέροντας μία από τις βασικότερες τουρκικές αξιώσεις. Είχε μάλιστα προειδοποιήσει ότι όποιος θεωρεί την αυτοσυγκράτηση της Τουρκίας ένδειξη αδυναμίας διαπράττει «σοβαρό λάθος».

Την ίδια ώρα, η ελληνική κυβέρνηση επιμένει ότι τα ζητήματα αυτά δεν αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επανέλαβε στη ΔΕΘ ότι η Ελλάδα διατηρεί το αναφαίρετο δικαίωμα επέκτασης των χωρικών υδάτων έως τα 12 ναυτικά μίλια, όταν και όπως η ίδια κρίνει σκόπιμο, και ότι η μοναδική διαφορά που αναγνωρίζει προς επίλυση με την Τουρκία αφορά την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.

Η αποστολή Καλίν και τα τέσσερα μηνύματα της «Yeni Şafak»

Στο ήδη επιβαρυμένο κλίμα ήρθε να προστεθεί η επίσκεψη του επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών Ιμπραήμ Καλίν στην Αθήνα.

Επισήμως έχει επιβεβαιωθεί η συνάντησή του με τον διοικητή της ΕΥΠ Θεμιστοκλή Δεμίρη. Οι δύο πλευρές συζήτησαν διμερή και περιφερειακά ζητήματα, τη συνεργασία των υπηρεσιών πληροφοριών, το Αιγαίο, τη Μεσόγειο, το ΝΑΤΟ, τη μετανάστευση, το οργανωμένο έγκλημα και τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή.

Εκεί που η υπόθεση αποκτά μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα είναι στις πληροφορίες που δημοσίευσε ο αρθρογράφος Yahya Bostan στη φιλοκυβερνητική τουρκική εφημερίδα Yeni Şafak. Ο ίδιος παρουσίασε ως πληροφορίες από το παρασκήνιο τέσσερα συγκεκριμένα μηνύματα που, κατά το δημοσίευμα, μετέφερε ο Καλίν στην ελληνική πλευρά.

Πρώτον, ότι η Τουρκία επιθυμεί να συνεχίσει μια «καλόπιστη και εποικοδομητική» σχέση με την Ελλάδα, χωρίς όμως να υποχωρεί στα ζητήματα που θεωρεί δικαιώματα και συμφέροντά της.

Δεύτερον, ότι δεν θα αποδεχθεί «τετελεσμένα» στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο μέσω μονομερών ελληνικών κινήσεων και ότι δεν αποδέχεται μεταβολή του status quo μέσω της στρατιωτικής ενίσχυσης των νησιών.

Τρίτον, ότι η προσπάθεια της Ελλάδας να ενισχύσει μια περιφερειακή γραμμή ασφαλείας μέσω της συνεργασίας της με το Ισραήλ θεωρείται από την Άγκυρα «λάθος δρόμος».

Και τέταρτον, ότι η Τουρκία δηλώνει πως δεν αποτελεί απειλή για την Ελλάδα, διαμηνύοντας ταυτόχρονα ότι δεν πρόκειται να επιτρέψει εξελίξεις που κατά την τουρκική ανάγνωση θίγουν τα συμφέροντά της.

Τα παραπάνω δεν αποτελούν επίσημο κοινό πρακτικό της συνάντησης ούτε επιβεβαιωμένη ελληνική καταγραφή. Πρόκειται για πληροφορίες του συγκεκριμένου φιλοκυβερνητικού τουρκικού μέσου. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η κυβέρνηση οφείλει να εξηγήσει με σαφήνεια ποια ζητήματα τέθηκαν στην πραγματικότητα και ποια ήταν η ελληνική απάντηση.

Δεν έχει επιβεβαιωθεί επίσημα ότι ο Καλίν συναντήθηκε προσωπικά με τον Κυριάκο Μητσοτάκη. Επομένως, οποιοσδήποτε ισχυρισμός περί άμεσης παράδοσης «τελεσιγράφου» στον πρωθυπουργό δεν μπορεί σήμερα να παρουσιάζεται ως αποδεδειγμένο γεγονός.

Το ουσιαστικό όμως πρόβλημα παραμένει. Η τουρκική πλευρά, ακόμη και μέσω ελεγχόμενων διαρροών, εμφανίζεται να αντιμετωπίζει ως «μονομερή ενέργεια» την άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων και ως διατάραξη του status quo αμυντικές επιλογές που η Αθήνα θεωρεί αναφαίρετο δικαίωμά της.

Εδώ ακριβώς αποκαλύπτονται τα όρια της πολιτικής των «ήρεμων νερών». Η αποκλιμάκωση είναι χρήσιμη όταν μειώνει τον κίνδυνο ατυχήματος και επιτρέπει τη διπλωματία. Μετατρέπεται όμως σε προβληματικό αφήγημα όταν δημιουργείται η εντύπωση ότι η απουσία έντασης ισοδυναμεί με υποχώρηση των τουρκικών διεκδικήσεων.

12 μίλια, UAV και οπλισμένα F-16: Η πίεση περνά ξανά στο πεδίο

Η επαναφορά της συζήτησης για τα 12 ναυτικά μίλια αποτελεί ένα ακόμη σημείο όπου οι δύο πλευρές παραμένουν σε πλήρη απόσταση.

Η Ελλάδα επικαλείται το δικαίωμα επέκτασης των χωρικών υδάτων που προβλέπεται από το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί την απόφαση της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης του 1995, με την οποία έχει χαρακτηρίσει ενδεχόμενη ελληνική επέκταση στα 12 μίλια στο Αιγαίο αιτία πολέμου.

Στον τουρκικό Τύπο και σε τηλεοπτικά σχόλια η ρητορική γίνεται συχνά ακόμη πιο ακραία, με απόψεις που επιχειρούν να διευρύνουν πολιτικά την έννοια του casus belli. Αυτές οι τοποθετήσεις, όσο προκλητικές και αν είναι, δεν πρέπει να συγχέονται με το ακριβές περιεχόμενο της επίσημης τουρκικής απόφασης.

Η ουσία, ωστόσο, παραμένει βαριά: μια χώρα του ΝΑΤΟ εξακολουθεί να διατηρεί απειλή χρήσης βίας απέναντι σε άλλη χώρα του ΝΑΤΟ σε περίπτωση άσκησης ενός δικαιώματος που η Αθήνα θεωρεί κατοχυρωμένο από το διεθνές δίκαιο.

Και ενώ η ρητορική κλιμακώνεται, η δραστηριότητα στο Αιγαίο έχει επίσης αυξηθεί. Στις 7 Σεπτεμβρίου, σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν από το ΓΕΕΘΑ, καταγράφηκαν δύο οπλισμένα τουρκικά F-16, ένα CN-235 και δύο UAV στο FIR Αθηνών.

Συνολικά σημειώθηκαν πέντε παραβάσεις των κανόνων εναέριας κυκλοφορίας, τέσσερις παραβιάσεις του Εθνικού Εναέριου Χώρου από τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη και μία εμπλοκή κατά τη διαδικασία αναγνώρισης και αναχαίτισης των οπλισμένων F-16 από ελληνικά μαχητικά.

Η δραστηριότητα εκδηλώθηκε στο Βορειοανατολικό, στο Κεντρικό και στο Νοτιοανατολικό Αιγαίο, ενώ είχε προηγηθεί σειρά πτήσεων τουρκικών UAV τις προηγούμενες ημέρες.

Στις 5 Σεπτεμβρίου, την ημέρα της τραγωδίας με το ελληνικό F-4 Phantom στην Τανάγρα, είχαν επίσης καταγραφεί τουρκικές πτήσεις UAV στο Αιγαίο, με παραβάσεις και παραβιάσεις. Δημοσιεύματα κατέγραψαν στη συνέχεια και πτήση Bayraktar μέχρι την περιοχή ανοιχτά της Θάσου.

Η επανάληψη τέτοιων δραστηριοτήτων αποδεικνύει ότι το επιχειρησιακό σκέλος της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης δεν έχει εξαφανιστεί. Μπορεί να είχε περιοριστεί σε προηγούμενες περιόδους, όμως η Άγκυρα εξακολουθεί να χρησιμοποιεί αεροσκάφη και UAV για να δηλώνει παρουσία και να διατηρεί ενεργές τις διεκδικήσεις της.

Η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται πλέον μπροστά σε ένα δύσκολο πολιτικό ερώτημα. Επί χρόνια επένδυσε στην εικόνα ότι η Διακήρυξη των Αθηνών και οι απευθείας δίαυλοι Μητσοτάκη–Ερντογάν είχαν δημιουργήσει ένα σταθερότερο περιβάλλον.

Η επιλογή του διαλόγου από μόνη της δεν αποτελεί πρόβλημα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η κυβέρνηση παρουσιάζει την προσωρινή ύφεση ως στρατηγική επιτυχία, ενώ η Τουρκία διατηρεί στο ακέραιο το casus belli, επαναφέρει την αποστρατιωτικοποίηση, αμφισβητεί ελληνικές πρωτοβουλίες, αντιδρά στη συνεργασία με το Ισραήλ και συνεχίζει επιχειρησιακές κινήσεις στο Αιγαίο.

Τα «ήρεμα νερά» δεν μπορούν να αποτελούν αυτοσκοπό όταν κάτω από την επιφάνειά τους παραμένουν όλες οι παλιές τουρκικές αξιώσεις και προστίθενται νέες πιέσεις.

Η Αθήνα οφείλει να κρατά τους διαύλους επικοινωνίας ανοικτούς, ταυτόχρονα όμως οφείλει να λέει δημόσια και καθαρά τι ακριβώς συζητείται πίσω από κλειστές πόρτες και ποια είναι η απάντησή της όταν η Άγκυρα εμφανίζει νόμιμα ελληνικά δικαιώματα ως «τετελεσμένα».

Η σημερινή κλιμάκωση δεν επιτρέπει πλέον εύκολους πανηγυρισμούς για μια δήθεν μόνιμη εξομάλυνση. Ο Ερντογάν επιστρέφει στις προειδοποιήσεις, ο τουρκικός Τύπος μεταφέρει αξιώσεις με ύφος τελεσιγράφου και τα τουρκικά αεροσκάφη επανεμφανίζονται με μεγαλύτερη ένταση στο Αιγαίο. Το αφήγημα του Μαξίμου δοκιμάζεται πλέον από τα ίδια τα γεγονότα.