Σύνταξη και εργασία μαζί: Γιατί χιλιάδες ασφαλισμένοι εγκαταλείπουν νωρίτερα την απασχόληση

Η μαζική έξοδος εργαζομένων προς τη συνταξιοδότηση συνεχίζεται με ένταση, όμως ο βασικός λόγος δεν φαίνεται να είναι ο φόβος για νέα αύξηση των ηλικιακών ορίων.

Τα σενάρια για αλλεπάλληλες εκλογικές αναμετρήσεις, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι η τελευταία μεγάλη αύξηση των ορίων ηλικίας έγινε πριν από έντεκα χρόνια, με το τρίτο μνημόνιο τον Αύγουστο του 2015, έχουν περιορίσει την ανησυχία ότι επίκειται άμεσα νέα ανατροπή.

Άλλωστε, η Ελλάδα βρίσκεται ήδη μεταξύ των χωρών με τα υψηλότερα γενικά όρια ηλικίας συνταξιοδότησης, με το 67ο έτος να αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς.

Η σχετική συζήτηση περί νέων αυξήσεων προσφέρεται πάντως και πολιτικά, καθώς η κυβέρνηση μπορεί εύκολα να τη διαψεύσει και να εμφανίσει αυτή τη διάψευση ως μήνυμα σταθερότητας προς τους ασφαλισμένους λίγο πριν από μια πιθανή εκλογική περίοδο.

Το ουσιαστικό ζήτημα, όμως, είναι ότι η μεγάλη έξοδος προς τη σύνταξη αποτελεί πραγματικό και διαχρονικό φαινόμενο. Δεν εμφανίστηκε τους τελευταίους μήνες. Τα τελευταία χρόνια καταγράφονται περισσότερες από 200.000 αιτήσεις συνταξιοδότησης ετησίως, στοιχείο που δείχνει ότι πίσω από την τάση υπάρχουν βαθύτεροι οικονομικοί και ασφαλιστικοί λόγοι.

Οι τέσσερις βασικοί λόγοι της μαζικής εξόδου

Ο πρώτος λόγος αφορά την εξέλιξη των μισθών και τη συρρίκνωση των κλαδικών συμβάσεων. Η υποχώρηση των αποδοχών επηρεάζει άμεσα τον συντάξιμο μισθό, ο οποίος υπολογίζεται με βάση τον μέσο όρο των αποδοχών από το 2002 έως και την ημερομηνία υποβολής της αίτησης συνταξιοδότησης.

Έτσι, μπορεί από τη μία πλευρά να αυξάνεται το ποσοστό αναπλήρωσης της ανταποδοτικής σύνταξης, από την άλλη όμως ο μέσος συντάξιμος μισθός να υποχωρεί. Σε αρκετές περιπτώσεις, επομένως, η παραμονή στην εργασία δεν λειτουργεί ως ισχυρό οικονομικό κίνητρο για μεγαλύτερη σύνταξη.

Ο δεύτερος λόγος συνδέεται με τον τρόπο που αυξάνεται το ποσοστό ανταποδοτικότητας μετά τη συμπλήρωση 40 ετών ασφάλισης.

Με τη συμπλήρωση της 40ετίας, ο συντελεστής ανταποδοτικότητας φτάνει στο 50,01%, ενώ μετά το 35ο έτος η ετήσια προσαύξηση είναι σημαντική, περίπου 2,55% ανά έτος. Αυτό λειτουργεί ως ισχυρό κίνητρο για παραμονή στην εργασία ή για αναγνώριση πλασματικών ετών.

Μετά τα 40 χρόνια, όμως, η εικόνα αλλάζει. Η προσαύξηση περιορίζεται μόλις στο 0,5% για κάθε επιπλέον έτος απασχόλησης. Το οικονομικό όφελος της παράτασης του εργασιακού βίου μειώνεται αισθητά και για αρκετούς ασφαλισμένους η συνέχιση της εργασίας χάνει το νόημά της.

Τρίτος παράγοντας είναι το εφάπαξ, το οποίο συνήθως συνοδεύει τη συνταξιοδότηση για πολλούς μισθωτούς.

Στο Δημόσιο και στον ευρύτερο δημόσιο τομέα το εφάπαξ καταβάλλεται μέσω των αντίστοιχων ταμείων πρόνοιας, ενώ στον ιδιωτικό τομέα μπορεί να συνδέεται και με αποζημίωση από τον εργοδότη, ανάλογα με το ασφαλιστικό καθεστώς και την ύπαρξη επικουρικής ασφάλισης.

Για πολλά νοικοκυριά, το ποσό αυτό αποτελεί κρίσιμο οικονομικό εργαλείο. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αποπληρωμή στεγαστικού δανείου, την κάλυψη σπουδών των παιδιών, την εξόφληση οφειλών ή άλλων μεγάλων υποχρεώσεων. Αυτό από μόνο του δημιουργεί ισχυρό κίνητρο για άμεση συνταξιοδότηση.

Σύνταξη και ταυτόχρονα εργασία: Το μεγαλύτερο κίνητρο

Ο σημαντικότερος παράγοντας, ωστόσο, φαίνεται να είναι η δυνατότητα επιστροφής στην αγορά εργασίας μετά τη συνταξιοδότηση.

Οι παλαιοί περιορισμοί και οι βαριές περικοπές για τους εργαζόμενους συνταξιούχους έχουν περιοριστεί και πλέον ένας ασφαλισμένος μπορεί να αποχωρήσει, να λάβει σύνταξη και ταυτόχρονα να συνεχίσει να εργάζεται.

Στην περίπτωση των μισθωτών προβλέπεται επιβάρυνση περίπου 10% επί των αμοιβών, ενώ για τους ελεύθερους επαγγελματίες προβλέπεται πρόσθετη επιβάρυνση στις ασφαλιστικές εισφορές, περίπου 50% στην εισφορά κύριας σύνταξης.

Η νέα αυτή πραγματικότητα δημιουργεί ένα ισχυρό οικονομικό κίνητρο: ο εργαζόμενος εξασφαλίζει τη σύνταξή του και ταυτόχρονα συνεχίζει την ίδια ή μια νέα επαγγελματική δραστηριότητα.

Έτσι εξηγείται σε σημαντικό βαθμό γιατί οι αιτήσεις συνταξιοδότησης παραμένουν σταθερά υψηλές. Οι ασφαλισμένοι δεν εγκαταλείπουν απαραίτητα την αγορά εργασίας. Σε πολλές περιπτώσεις απλώς αλλάζουν καθεστώς, περνώντας από την αποκλειστική εργασία στον συνδυασμό σύνταξης και απασχόλησης.

Η πραγματική αιτία της μαζικής συνταξιοδότησης βρίσκεται επομένως περισσότερο στη δομή του ασφαλιστικού συστήματος, στα οικονομικά κίνητρα και στη δυνατότητα συνέχισης της εργασίας μετά την έξοδο, παρά σε έναν άμεσο φόβο για νέα αύξηση των ηλικιακών ορίων.