Συμφωνία της Μέκκας: Η Τουρκία χτίζει νέο άξονα ισχύος και αλλάζει τον χάρτη της περιοχής

Η Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, που υπεγράφη στις 7 Αυγούστου από το Πακιστάν, τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία, διαμορφώνει ένα νέο γεωπολιτικό σκηνικό με συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια μιας τριμερούς στρατιωτικής συνεργασίας.

Οι τρεις χώρες δεν έχουν ακόμη δημοσιοποιήσει το πλήρες επίσημο κείμενο της συμφωνίας. Από όσα έχουν γίνει γνωστά, ωστόσο, φαίνεται να έχει συμφωνηθεί ένας μηχανισμός συλλογικής άμυνας που προσομοιάζει στη λογική του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ: μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός εκ των συμβαλλομένων κρατών θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.

Εφόσον η συγκεκριμένη ρήτρα εφαρμοστεί με αυτό το εύρος, αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία θα καλούνταν θεωρητικά να συνδράμουν το Πακιστάν σε περίπτωση μεγάλης στρατιωτικής σύγκρουσης στη Νότια Ασία. Αντίστοιχα, η συμφωνία δημιουργεί ερωτήματα για το πώς θα λειτουργούσε σε μια ενδεχόμενη τουρκοϊσραηλινή κρίση στη Συρία ή στην Ανατολική Μεσόγειο και ποιος ακριβώς θα ήταν ο ρόλος του Πακιστάν και της Σαουδικής Αραβίας.

Η πραγματική βαρύτητα της συμφωνίας, όμως, βρίσκεται βαθύτερα. Η Μέκκα σηματοδοτεί τη σταδιακή αναδιάταξη της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας στη Μέση Ανατολή και την προσπάθεια σημαντικών κρατών να αποκτήσουν περισσότερες επιλογές πέρα από την παραδοσιακή αμερικανική ομπρέλα.

Η αμερικανική τάξη στη Μέση Ανατολή αρχίζει να αμφισβητείται

Από τη δεκαετία του 1970 οι Ηνωμένες Πολιτείες οικοδόμησαν ένα ευρύ δίκτυο συμμαχιών και στρατηγικών συνεργασιών που περιλάμβανε, σε διαφορετικές βαθμίδες, το Μπαχρέιν, την Αίγυπτο, την Ιορδανία, το Μαρόκο, το Κατάρ, τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και στην πράξη το Ισραήλ.

Για δεκαετίες η Ουάσιγκτον επιδίωξε να κρατήσει αυτή την ανομοιογενή ομάδα κρατών μέσα σε ένα κοινό πλαίσιο ασφαλείας, βασισμένο αφενός στην προστασία του Ισραήλ και αφετέρου στον περιορισμό των περιφερειακών αντιπάλων της.

Αρχικά στο επίκεντρο βρίσκονταν το Ιράν και το Ιράκ. Τα τελευταία χρόνια η αμερικανική στρατηγική επικεντρώθηκε κυρίως στο Ιράν και στις δυνάμεις που συνδέονται πολιτικά και στρατιωτικά με την Τεχεράνη.

Η πολεμική στρατηγική που ακολούθησε η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ επιχείρησε να μεταφέρει αυτή τη λογική ένα βήμα παραπέρα, επιδιώκοντας να περιορίσει δραστικά την ιρανική απειλή μέσω στρατιωτικής ισχύος.

Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με την ανάλυση που συνοδεύει τη νέα συμφωνία, ήταν να επανέλθει ένα γνώριμο πρόβλημα της αμερικανικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή: η υπερεκτίμηση όσων μπορεί να επιτύχει η στρατιωτική ισχύς και η υποτίμηση της ικανότητας των αντιπάλων να προσαρμόζονται και των συμμάχων να διαφοροποιούνται.

Η εμπειρία του Ιράκ μετά το 2003, όπως και οι πολεμικές αναμετρήσεις του Ισραήλ με τη Χεζμπολάχ και τη Χαμάς, έχουν δείξει ότι η στρατιωτική υπεροχή δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε σταθερή πολιτική κυριαρχία.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Σαουδική Αραβία εμφανίζεται πλέον περισσότερο επιφυλακτική απέναντι στην απόλυτη εξάρτησή της από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Συμφωνία της Μέκκας αποτελεί μία από τις προσπάθειες του Ριάντ να δημιουργήσει πρόσθετους μηχανισμούς ασφάλειας και επιρροής.

Η Τουρκία και το Πακιστάν δεν διαθέτουν τη συνολική στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ. Για τους Σαουδάραβες, όμως, το βασικό ζητούμενο φαίνεται να είναι η διεύρυνση των επιλογών και η δυνατότητα μεγαλύτερης αυτονομίας στη διαμόρφωση της περιφερειακής τάξης.

Η Τουρκία απλώνει την επιρροή της από την Ανατολική Μεσόγειο έως τη Νότια Ασία

Για το Πακιστάν και την Τουρκία, η νέα συμφωνία προσφέρει σημαντικά στρατηγικά οφέλη. Το Ισλαμαμπάντ αποκτά ένα πρόσθετο δίκτυο στήριξης σε μια περιοχή όπου παραμένει σε διαρκή ανταγωνισμό με την Ινδία, ενώ η Άγκυρα ενισχύει τη θέση της στον Κόλπο και αποκτά ακόμη μεγαλύτερο περιφερειακό βάθος.

Για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν η συμφωνία έχει και σαφή πολιτικοϊδεολογική διάσταση. Η τουρκική ηγεσία έχει εδώ και χρόνια εκφράσει ενδιαφέρον για τη δημιουργία ενός ευρύτερου μηχανισμού στρατιωτικής συνεργασίας μεταξύ ισχυρών μουσουλμανικών κρατών, ενός σχήματος που συχνά περιγράφεται ως «μουσουλμανικό ΝΑΤΟ».

Η Άγκυρα επιχειρεί έτσι να δημιουργήσει ένα νέο πεδίο στρατηγικής επιρροής που θα εκτείνεται από την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή μέχρι τη Νότια Ασία.

Η συγκεκριμένη επιδίωξη δεν περιορίζεται στη στρατιωτική συνεργασία. Τουρκία και Σαουδική Αραβία έχουν προωθήσει και διαφορετική κατεύθυνση για τον οικονομικό διάδρομο IMEC, ο οποίος σχεδιάστηκε για να συνδέσει την Ινδία, τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη.

Σύμφωνα με το νέο σενάριο, αντί τα εμπορεύματα να ακολουθούν διαδρομή μέσω Ιορδανίας και Ισραήλ και στη συνέχεια προς την Ευρώπη μέσω Κύπρου και Ελλάδας, θα μπορούσαν να κατευθύνονται από τη Σαουδική Αραβία στην Ιορδανία, στη Συρία και κατόπιν στην Τουρκία, πριν συνεχίσουν προς την ευρωπαϊκή αγορά.

Μια τέτοια αναδιάταξη, εφόσον αποκτήσει επιχειρησιακή υπόσταση, θα είχε ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς θα περιόριζε τον ρόλο της στον αρχικό σχεδιασμό του διαδρόμου και θα αναβάθμιζε περαιτέρω τη θέση της Τουρκίας ως κεντρικού κόμβου ανάμεσα στην Ασία και την Ευρώπη.

Παράλληλα, η Άγκυρα έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο διεύρυνσης της νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας. Η Αίγυπτος εμφανίζεται ως μία από τις χώρες που θα μπορούσαν μελλοντικά να προσεγγιστούν, ενώ δεν αποκλείεται να αναζητηθούν και άλλοι εταίροι.

Ο μεγάλος στόχος του Ερντογάν είναι εμφανής: η Τουρκία να μην αποτελεί απλώς έναν ισχυρό περιφερειακό παίκτη, αλλά τον βασικό συνδετικό κρίκο μιας ευρύτερης ζώνης πολιτικής, οικονομικής και στρατιωτικής επιρροής.

Για την Αθήνα, οι εξελίξεις απαιτούν ιδιαίτερα προσεκτική στρατηγική ανάγνωση.

Η Ελλάδα έχει ενισχύσει σημαντικά τα τελευταία χρόνια τη συνεργασία της με το Ισραήλ και την Κυπριακή Δημοκρατία, ενώ το Τελ Αβίβ φαίνεται να αντιμετωπίζει Αθήνα και Λευκωσία ως κρίσιμους εταίρους στην Ανατολική Μεσόγειο. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αυξανόμενη σημασία της Ινδίας, η οποία διατηρεί δική της αντιπαλότητα με το Πακιστάν και παρακολουθεί με προσοχή τη διαμόρφωση του νέου τριμερούς άξονα.

Η πρόκληση για την ελληνική εξωτερική πολιτική είναι να ενισχύσει αυτές τις συνεργασίες χωρίς να επιτρέψει στην Τουρκία να παρουσιάσει τις ελληνικές συμμαχίες ως ένα αμιγώς αντιτουρκικό μέτωπο.

Η Αθήνα διατηρεί άλλωστε σημαντικές σχέσεις και με τη Σαουδική Αραβία, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια πολύ πιο σύνθετη διπλωματική ισορροπία.

Η Συμφωνία της Μέκκας δείχνει ότι η περιφερειακή σκακιέρα αλλάζει γρήγορα. Η Τουρκία προσπαθεί να αποκτήσει νέους στρατηγικούς πυλώνες χωρίς να εγκαταλείπει τους παλιούς, παραμένοντας στο ΝΑΤΟ ενώ ταυτόχρονα δημιουργεί διαφορετικά δίκτυα ισχύος στην Ανατολή.

Για την Ελλάδα το κρίσιμο ζήτημα είναι να μην παρακολουθεί παθητικά αυτή τη μεταβολή. Η χώρα χρειάζεται να προστατεύσει τον ρόλο της στην Ανατολική Μεσόγειο, να ενισχύσει τις σχέσεις της με Ισραήλ, Κύπρο και Ινδία, να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους με τη Σαουδική Αραβία και την Αίγυπτο και να αποτρέψει τη γεωπολιτική της περιθωριοποίηση σε μια περιοχή όπου οι συμμαχίες πλέον αναδιατάσσονται με μεγάλη ταχύτητα.