Μια συνάντηση που παρουσιάστηκε ως ιστορική, φορτισμένη με δεκαετίες εντάσεων, γεωπολιτικών ισορροπιών και άλυτων τραυμάτων, κατέληξε να αποτυπωθεί στη συλλογική μνήμη μέσα από μια σχεδόν αθέλητη λεπτομέρεια: ένα χαρτομάντιλο που σύρθηκε διακριτικά κάτω από έναν φάκελο συμφωνιών. Εκεί συμπυκνώνεται η πιο καθαρή εικόνα της στιγμής. Η διπλωματία χαμηλώνει το βλέμμα, αποσύρεται κάτω από το χαρτί, προσπαθεί να μη φανεί.
Η κίνηση αυτή δεν είναι αθώα. Φέρει βάρος, ακόμη κι αν έγινε ασυναίσθητα. Κάτι σκουπίζεται, κάτι καλύπτεται, κάτι δεν πρέπει να μείνει εκτεθειμένο στο φως της κάμερας. Και όσο περισσότερο μένει κανείς στην εικόνα, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να την προσπεράσει ως μια απλή ανθρώπινη στιγμή.
Γιατί εκείνο το δευτερόλεπτο μοιάζει να συμπυκνώνει ολόκληρη την ουσία της επίσκεψης. Οι συμφωνίες χαμηλής πολιτικής, οι γενικόλογες αναφορές στη συνεργασία, τα μετρημένα χαμόγελα, όλα αποκτούν μικρότερο βάρος από αυτή την αμήχανη χειρονομία. Σαν να αποκαλύπτεται, χωρίς λέξεις, η αδυναμία να ειπωθούν τα πραγματικά διακυβεύματα.
Η γλώσσα των ανακοινώσεων παραμένει τεχνική και προσεκτική. «Αξιολόγηση ευκαιριών συνεργασίας στη διασύνδεση ηλεκτρικής ενέργειας». Μια φράση που ακούγεται ουδέτερη, σχεδόν τεχνοκρατική, ενώ στην πραγματικότητα ανοίγει ένα πεδίο γεμάτο πολιτικές και γεωπολιτικές νάρκες. Καλώδια, διαδρομές, άδειες, θαλάσσιες ζώνες, νησιά, θάλασσες με ονόματα και ιστορία, μετατρέπονται σε άχρωμους τεχνικούς όρους. Η Κάσος, το Αιγαίο, η Ανατολική Μεσόγειος περνούν μέσα από ανακοινώσεις που μοιάζουν ακίνδυνες, ενώ κάθε λέξη τους κουβαλά βαρύ φορτίο.
Η ασάφεια δεν είναι τυχαία. Η αποφυγή της καθαρής διατύπωσης δημιουργεί έναν χώρο όπου όλα μπορούν να ειπωθούν αργότερα, διαφορετικά, με άλλους όρους. Και όσο οι λέξεις παραμένουν γενικές, τόσο οι πραγματικές δεσμεύσεις μένουν εκτός δημόσιου ελέγχου.
Στο ίδιο σκηνικό προστέθηκε και ένα γλωσσικό ολίσθημα. Η προσφώνηση «Κώστας» αντί για Κυριάκος πέρασε στιγμιαία, σχεδόν σαν αστείο. Στην πολιτική, όμως, τέτοια λάθη δεν είναι ποτέ απλώς αστεία. Αφήνουν πίσω τους μια αίσθηση αστάθειας, μια σκιά για το ποιος μιλά σε ποιον και με ποια βεβαιότητα. Σαν να χάνεται για λίγο ο ρόλος μέσα στο ίδιο το τελετουργικό της εξουσίας.
Η αμηχανία αυτή δεν περιορίζεται στις προσφωνήσεις. Διαχέεται σε ολόκληρη τη σκηνή. Στις λέξεις που επιλέγονται και σε εκείνες που αποφεύγονται. Στις διατυπώσεις που αφήνουν ανοιχτές πόρτες χωρίς να δηλώνουν πού οδηγούν.
Η αναφορά σε «διεθνές δικαιοδοτικό όργανο» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ονομασία αποφεύγει τη σαφήνεια. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης δεν κατονομάζεται. Αντί γι’ αυτό, επιλέγεται μια γενική έννοια που χωρά περισσότερες ερμηνείες και περισσότερους δρόμους. Μια γλώσσα που επιτρέπει ευελιξία, αναβολή, επαναδιαπραγμάτευση.
Μέσα σε αυτή τη γλωσσική επιλογή διαγράφεται η ανάγκη για περιθώρια. Περιθώρια κινήσεων, περιθώρια ελιγμών, περιθώρια υπαναχωρήσεων που δεν θα φανούν ως τέτοιες. Η λέξη λειτουργεί σαν προστατευτικό πέπλο γύρω από διαδικασίες που δεν έχουν ακόμη περιγραφεί δημόσια.
Ακόμη πιο βαριά ακούγεται η έννοια των «αλληλένδετων θεμάτων». Μια φράση που εισάγεται ήσυχα, χωρίς εξηγήσεις, και όμως αλλάζει ριζικά το πλαίσιο. Το Αιγαίο παύει να εμφανίζεται ως πεδίο μιας συγκεκριμένης διαφοράς και μετατρέπεται σε πλέγμα ζητημάτων. Η συζήτηση ανοίγει προς κατευθύνσεις που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν κλειστές.
Η ίδια η γλώσσα φαίνεται να μετακινείται. Να προετοιμάζει το έδαφος. Να εξοικειώνει τον δημόσιο λόγο με έννοιες και συνδέσεις που άλλοτε θα προκαλούσαν άμεση αντίδραση. Και όσο αυτή η μετατόπιση δεν κατονομάζεται καθαρά, τόσο πιο εύκολα περνά απαρατήρητη.
Σε αυτό το πλαίσιο, το χαρτομάντιλο κάτω από τον φάκελο παύει να είναι μια ασήμαντη λεπτομέρεια. Μετατρέπεται σε άθελη πολιτική μεταφορά. Κάτι απομακρύνεται από το ορατό πεδίο. Κάτι διπλώνεται και κρύβεται κάτω από επίσημα έγγραφα και χαμογελαστές χειραψίες.
Οι κάμερες καταγράφουν, οι λέξεις εξομαλύνουν, οι αιχμηροί όροι απουσιάζουν. Δεν ακούγονται βαριές έννοιες, δεν χαράσσονται σαφείς γραμμές. Το σκηνικό γεμίζει με φιλοφρονήσεις, τεχνικές διατυπώσεις, μικρά γλωσσικά λάθη και αντικείμενα που γλιστρούν διακριτικά εκτός κάδρου.
Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον ευγένειας και υπεκφυγής, το ερώτημα παραμένει πεισματικά παρόν. Εκείνη την ημέρα, κάτω από τον φάκελο των συμφωνιών, μετακινήθηκε απλώς ένα χαρτομάντιλο ή κάτι πολύ πιο βαρύ, που ακόμη δεν έχει βρει το θάρρος να ειπωθεί με το όνομά του;
