Από την Αγία Σοφία στη Σουμελά: Η Τουρκία πολεμά την ορθόδοξη ιστορική μνήμη

Σε ακόμη ένα επεισόδιο που αναδεικνύει τα στενά όρια της τουρκικής αντίληψης για τη θρησκευτική ελευθερία και την ιστορική μνήμη εξελίχθηκε η φετινή Θεία Λειτουργία στην Παναγία Σουμελά της Τραπεζούντας. Μόλις 80 προσκεκλημένοι, αποκλεισμός των δημοσιογράφων και αυστηρή αστυνομική επιτήρηση συνέθεσαν το σκηνικό στο ιστορικό μοναστήρι του Πόντου.

Για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, οι τουρκικές Αρχές δεν επέτρεψαν την τέλεση της Θείας Λειτουργίας ανήμερα του Δεκαπενταύγουστου. Η άδεια δόθηκε για τις 23 Αυγούστου, ημέρα της Απόδοσης της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, μεταφέροντας για ακόμη μία φορά τον εορτασμό μακριά από τη σημαντικότερη ημέρα για την ιστορική Μονή.

Οι περιορισμοί ήταν εμφανείς. Η είσοδος πραγματοποιήθηκε βάσει εγκεκριμένης λίστας, ο αριθμός των πιστών περιορίστηκε δραστικά και τα μέσα ενημέρωσης δεν είχαν πρόσβαση κατά τη διάρκεια της τελετής. Το μοναστήρι παρέμεινε ουσιαστικά κλειστό για το ευρύ κοινό μέχρι την ολοκλήρωση της Λειτουργίας.

Η εικόνα αυτή δημιουργεί νέα ερωτήματα για τη στάση της Άγκυρας απέναντι σε ένα μνημείο παγκόσμιας ιστορικής σημασίας που αποτελεί ταυτόχρονα ζωντανό σύμβολο της Ορθοδοξίας και του Ποντιακού Ελληνισμού.

Και ενώ η τουρκική πλευρά επιβάλλει διαρκώς νέους περιορισμούς, η ελληνική κυβέρνηση εξακολουθεί να επενδύει πολιτικά στη λογική των «ήρεμων νερών». Η στρατηγική της αποκλιμάκωσης δεν μπορεί να σημαίνει σιωπή όταν περιορίζεται η άσκηση της ορθόδοξης λατρείας σε έναν χώρο άρρηκτα συνδεδεμένο με τον Ελληνισμό.

Η λέξη «Πόντος» προκάλεσε νέο εθνικιστικό ξέσπασμα

Η ένταση δεν σταμάτησε στους περιορισμούς της Θείας Λειτουργίας. Μετά την τελετή, τουρκικά μέσα ενημέρωσης και εθνικιστικοί κύκλοι στράφηκαν εναντίον Ελλήνων αυτοδιοικητικών που βρέθηκαν στην Παναγία Σουμελά.

Στο επίκεντρο βρέθηκε ο δήμαρχος Ωραιοκάστρου Παντελής Τσακίρης, ο οποίος συμμετείχε στην αποστολή εκπροσωπώντας την ελληνική Αυτοδιοίκηση και δημοσίευσε μήνυμα για την ιστορική σημασία του μοναστηριού.

Ο δήμαρχος χαρακτήρισε την Παναγία Σουμελά τόπο όπου παραμένει ζωντανή η μνήμη των Ποντίων Ελλήνων και μίλησε για την «Τραπεζούντα του Πόντου», περιγράφοντας τη Μονή ως σύμβολο πίστης, μνήμης και αντοχής για τον Ελληνισμό.

Αυτές οι ιστορικές αναφορές ήταν αρκετές για να προκαλέσουν νέο κύμα επιθέσεων. Το τουρκικό Haber Trabzon παρουσίασε τις δηλώσεις ως πολιτική πρόκληση, εστιάζοντας ιδιαίτερα στις λέξεις «Πόντος», «Ελληνισμός» και «αντοχή».

Το γεγονός είναι αποκαλυπτικό. Μια χριστιανική Θεία Λειτουργία και η αναφορά στην ιστορική ελληνική παρουσία της περιοχής αντιμετωπίζονται από εθνικιστικούς κύκλους στην Τουρκία περίπου ως ζήτημα κυριαρχίας και κρατικής ασφάλειας.

Στο ίδιο κλίμα κινήθηκαν και οργανώσεις που υποστήριξαν ότι η Παναγία Σουμελά πρέπει να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως τουρκικός μουσειακός χώρος και κατηγόρησαν ελληνικά μέσα και εκπροσώπους για προσπάθεια «πολιτικής συμβολοποίησης» του μοναστηριού.

Από την Αγία Σοφία στη Σουμελά – Η ιστορική μνήμη υπό πίεση

Η υπόθεση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα όταν συνδέεται με την ευρύτερη αντιμετώπιση κορυφαίων μνημείων της Ορθοδοξίας από την κυβέρνηση Ερντογάν. Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί έχει ήδη δείξει ότι η πολιτιστική και θρησκευτική κληρονομιά χρησιμοποιείται στην Τουρκία και ως εργαλείο εσωτερικής πολιτικής και εθνικιστικής συσπείρωσης.

Στην Παναγία Σουμελά η μέθοδος είναι διαφορετική, το αποτέλεσμα όμως παραμένει προβληματικό: περιορισμένη πρόσβαση, ειδικές άδειες, απαγόρευση της λειτουργίας στις 15 Αυγούστου και αντιδράσεις ακόμη και στην απλή αναφορά της ελληνικής ιστορίας του Πόντου.

Η Αθήνα δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τέτοια περιστατικά ως ασήμαντες λεπτομέρειες προκειμένου να προστατευθεί το πολιτικό αφήγημα της ελληνοτουρκικής ηρεμίας. Η θρησκευτική ελευθερία, η προστασία των μνημείων και το δικαίωμα στην ιστορική μνήμη αποτελούν θεμελιώδη ζητήματα και πρέπει να τίθενται σταθερά στις διμερείς και ευρωπαϊκές επαφές με την Τουρκία.

Η Παναγία Σουμελά έχει επιβιώσει αιώνες πολέμων, διωγμών, εγκατάλειψης και ιστορικών ανατροπών. Η προσπάθεια να αποκοπεί από την ορθόδοξη και ποντιακή της ταυτότητα δεν μπορεί να αλλάξει την Ιστορία. Μπορεί όμως να δείξει πόσο εύθραυστη παραμένει στην Τουρκία η ανοχή απέναντι σε κάθε μνήμη που δεν χωρά στο επίσημο εθνικιστικό αφήγημα.