Οι διαπραγματεύσεις ΗΠΑ–Ιράν που οδήγησαν στη σύγκρουση: Ο ρόλος Witkoff και Kushner

Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε ακόμη μία περίοδο έντονης αστάθειας, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να δέχονται αυξανόμενη κριτική για τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίστηκαν τις διαπραγματεύσεις με το Ιράν πριν από την κλιμάκωση της σύγκρουσης. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται δύο πρόσωπα που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στις επαφές με την Τεχεράνη, ο ειδικός απεσταλμένος για τη Μέση Ανατολή Steve Witkoff και ο Jared Kushner, στενός συνεργάτης του Donald Trump.

Η εμπλοκή τους στις διαπραγματεύσεις προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από διπλωμάτες, αναλυτές και δημοσιογράφους. Οι δύο άνδρες δεν προέρχονται από τον παραδοσιακό διπλωματικό μηχανισμό και η στάση τους πριν από την έναρξη των εχθροπραξιών δημιούργησε ερωτήματα για τον τρόπο με τον οποίο αξιολογήθηκαν τα δεδομένα γύρω από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.

Σε δημόσιες τοποθετήσεις του, ο Witkoff υιοθέτησε ιδιαίτερα επιθετική ρητορική απέναντι στην Τεχεράνη και διατύπωσε εκτιμήσεις που προκάλεσαν αντιδράσεις σε κύκλους ειδικών. Σε συνέντευξή του στον τηλεοπτικό παρουσιαστή Sean Hannity την ημέρα που ξέσπασε ο πόλεμος, ανέφερε ότι το Ιράν διέθετε απεριόριστες ποσότητες εμπλουτισμένου ουρανίου και ότι η διπλωματική πίεση δεν μπορούσε να περιορίσει το πυρηνικό του πρόγραμμα.

Οι δηλώσεις αυτές ενίσχυσαν την εκτίμηση στον Λευκό Οίκο ότι οι διαπραγματεύσεις είχαν εξαντλήσει τα περιθώριά τους. Λίγες ημέρες μετά την έναρξη της σύγκρουσης, ο Witkoff δήλωσε ότι το Ιράν είχε φτάσει σε επίπεδο εμπλουτισμού ουρανίου 60%, ποσότητα που θα μπορούσε να οδηγήσει στην κατασκευή έντεκα πυρηνικών βομβών. Η συγκεκριμένη εκτίμηση αντιμετωπίστηκε με επιφυλάξεις από διπλωμάτες τρίτων χωρών και από ειδικούς στον τομέα της πυρηνικής τεχνολογίας.

Αμερικανικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι ο Witkoff και ο Kushner είχαν ενημερώσει τον Λευκό Οίκο λίγο πριν από την έναρξη των επιχειρήσεων πως η ιρανική πλευρά χρησιμοποιούσε τις διαπραγματεύσεις για να κερδίσει χρόνο. Η εκτίμηση αυτή επηρέασε την τελική απόφαση του Donald Trump να εγκρίνει στρατιωτική δράση. Ο ίδιος ο πρόεδρος είχε αναφέρει δημόσια ότι οι δύο συνεργάτες του τον οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι η διπλωματική διαδικασία δεν μπορούσε να οδηγήσει σε συμφωνία.

Η απόφαση αυτή διαμορφώθηκε σε μια περίοδο έντονων πιέσεων από την ισραηλινή κυβέρνηση. Ο πρωθυπουργός Benjamin Netanyahu υποστήριζε επί μήνες ότι το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν συνιστούσε άμεση απειλή για την ασφάλεια του Ισραήλ. Στη θέση αυτή συντάχθηκαν και πολιτικές προσωπικότητες στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως ο γερουσιαστής Lindsey Graham, καθώς και σχολιαστές με σημαντική επιρροή στο συντηρητικό ακροατήριο.

Σύμφωνα με αποκαλύψεις της Wall Street Journal, ο Lindsey Graham πραγματοποίησε διαδοχικές επισκέψεις στο Ισραήλ πριν από τις αεροπορικές επιθέσεις. Κατά τη διάρκεια των επαφών του συναντήθηκε με τον Benjamin Netanyahu και με στελέχη της Mossad. Οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στην πολιτική διαχείριση της κρίσης και στον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να πειστεί ο πρόεδρος των ΗΠΑ να εγκρίνει στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν.

Αναλυτές περιγράφουν τη διαδικασία αυτή ως μια πολιτική στρατηγική που στόχευε στη διαμόρφωση της σκέψης του Αμερικανού προέδρου γύρω από την ιστορική κληρονομιά της θητείας του. Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάστηκαν πληροφορίες και εκτιμήσεις που ενίσχυαν την άποψη ότι η στρατιωτική δράση θα αποτελούσε καθοριστική στιγμή της προεδρίας του.

Οι εξελίξεις που ακολούθησαν οδήγησαν στις αεροπορικές επιθέσεις και στην έναρξη μιας σύγκρουσης χωρίς σαφώς καθορισμένο πλαίσιο εξόδου. Παράλληλα, προέκυψαν ερωτήματα σχετικά με το επίπεδο τεχνικής γνώσης των Αμερικανών απεσταλμένων που συμμετείχαν στις διαπραγματεύσεις.

Ο υπουργός Εξωτερικών του Ομάν Badr bin Hamad Al Busaidi, ο οποίος είχε αναλάβει ρόλο διαμεσολαβητή στις συνομιλίες, μετέβη στην Ουάσιγκτον για να ενημερώσει την αμερικανική πλευρά σχετικά με τις θέσεις της Τεχεράνης. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που μετέφερε, το Ιράν είχε προχωρήσει σε προτάσεις που υπερέβαιναν ακόμη και τις ρυθμίσεις της συμφωνίας του 2015, η οποία είχε συναφθεί επί προεδρίας Barack Obama.

Η παρέμβαση αυτή αναζωπύρωσε τη συζήτηση για το εάν υπήρχαν περιθώρια συνέχισης της διπλωματικής διαδικασίας. Διεθνείς εμπειρογνώμονες επισήμαναν ότι ορισμένες τεχνικές πτυχές του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος είχαν παρερμηνευθεί, οδηγώντας σε εκτιμήσεις που παρουσίαζαν την Τεχεράνη πιο κοντά στην κατασκευή πυρηνικών όπλων από όσο έδειχναν τα διαθέσιμα δεδομένα.

Η υπόθεση αυτή ενίσχυσε την κριτική προς την αμερικανική διαπραγματευτική ομάδα και έθεσε ζητήματα σχετικά με την επάρκεια της τεχνικής υποστήριξης στις συνομιλίες. Η διαχείριση ενός τόσο σύνθετου ζητήματος απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις στον τομέα της πυρηνικής τεχνολογίας και της διεθνούς ασφάλειας.

Η εμπλοκή των Witkoff και Kushner συνδέθηκε επίσης με τις στενές σχέσεις τους με ισραηλινούς πολιτικούς και οικονομικούς κύκλους. Ο Kushner διατηρεί μακροχρόνιες προσωπικές και πολιτικές σχέσεις με τον Benjamin Netanyahu, ενώ ο Witkoff εμφανίζεται να έχει ισχυρούς δεσμούς με δωρητές που στηρίζουν ενεργά την ισραηλινή πολιτική.

Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων υπήρξε συνεχής επικοινωνία με Ισραηλινούς αξιωματούχους, γεγονός που ενίσχυσε την εντύπωση ότι η αμερικανική στρατηγική επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τις ανησυχίες της ισραηλινής κυβέρνησης για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.

Δημοσιογραφικές αναφορές κάνουν λόγο και για συμβολικές κινήσεις που αποτυπώνουν το επίπεδο των προσωπικών σχέσεων. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η δωρεά ενός ειδικά κατασκευασμένου pager στον Witkoff από τον Benjamin Netanyahu και αξιωματούχους της Mossad, ως αναφορά σε μυστική επιχείρηση κατά της Hezbollah.

Την ίδια περίοδο, ο Witkoff συμμετείχε ενεργά στη συγκέντρωση χρηματοδότησης για την προεκλογική εκστρατεία του Donald Trump το 2024, προσελκύοντας σημαντικά ποσά από δωρητές που στηρίζουν την ισραηλινή πολιτική στη Μέση Ανατολή.

Οι εξελίξεις αυτές δημιούργησαν έντονη συζήτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες για τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται κρίσιμες αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής. Η απόφαση του Donald Trump να εγκρίνει στρατιωτικές επιχειρήσεις βασίστηκε σε εκτιμήσεις που διαμορφώθηκαν από τους στενούς του συνεργάτες, σε μια περίοδο όπου η διαπραγματευτική διαδικασία δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί.

Η σύγκρουση που ακολούθησε έχει σημαντικές οικονομικές και ανθρωπιστικές συνέπειες για την ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Παράλληλα, αναδεικνύει τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η αμερικανική εξωτερική πολιτική όταν κρίσιμες επιλογές διαμορφώνονται υπό την επίδραση πολιτικών πιέσεων και αντικρουόμενων στρατηγικών συμφερόντων.

Η υπόθεση των Witkoff και Kushner έχει ανοίξει έναν ευρύτερο διάλογο για τον ρόλο των συμβούλων στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και για την ανάγκη μεγαλύτερης θεσμικής εποπτείας. Πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι το Κογκρέσο και τα μέσα ενημέρωσης θα εξετάσουν σε βάθος τις συνθήκες που οδήγησαν στις συγκεκριμένες επιλογές, προκειμένου να διαμορφωθεί μια πιο διαφανής διαδικασία χάραξης εξωτερικής πολιτικής στο μέλλον.