Ασπίδα του Αχιλλέα: Η Ελλάδα και η ευρωπαϊκή εξάρτηση από το Ισραήλ

Η πρόσφατη συμφωνία μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ για το σύστημα «Ασπίδα του Αχιλλέα», ύψους 3 δισεκατομμυρίων ευρώ, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες συμβάσεις προμήθειας αμυντικού εξοπλισμού στην ιστορία των δύο κρατών. Σύμφωνα με δημοσίευμα του POLITICO, η συμφωνία αυτή περιλαμβάνει ένα ολοκληρωμένο φάσμα ισραηλινών τεχνολογιών, σχεδιασμένων να θωρακίσουν την Ελλάδα απέναντι σε πολλαπλές απειλές, όπως πυραύλους, εχθρικά αεροσκάφη και μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones).

Η εξέλιξη αυτή συνιστά το πιο πρόσφατο κεφάλαιο στη διαρκώς ενισχυόμενη σχέση μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και της ισραηλινής αμυντικής βιομηχανίας. Ενώ ιστορικά η Ευρώπη βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στις Ηνωμένες Πολιτείες για την προμήθεια όπλων, αρμάτων μάχης και αεροσκαφών, παρατηρείται πλέον μια στρατηγική στροφή προς το Ισραήλ για τα λιγότερο «ορατά» αλλά κρίσιμα συστήματα που βρίσκονται στο επίκεντρο της σύγχρονης ασφάλειας. Αισθητήρες, συστήματα αναχαίτισης και τεχνολογίες επιτήρησης αποτελούν πλέον αντικείμενο αυξημένου ενδιαφέροντος για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.

Παρά την πολιτική ψυχρότητα που έχει προκαλέσει η σύγκρουση στη Γάζα και τον Λίβανο, η πρακτική συνεργασία στον τομέα της άμυνας συνεχίζεται αμείωτη. Οι διαφωνίες σε πολιτικό επίπεδο μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ισραήλ φαίνεται να μην έχουν επιβραδύνει την εξάρτηση των κρατών-μελών από τις ισραηλινές τεχνολογίες. Όπως δήλωσε ο Avi Nir-Feldklein, πρέσβης του Ισραήλ στην ΕΕ, παρά τις προκλήσεις στις σχέσεις με την Ένωση, η διμερής συνεργασία με τα κράτη-μέλη παραμένει εντατική και ακμάζουσα.

Το συγκριτικό πλεονέκτημα του Ισραήλ

Η υπεροχή του Ισραηλινού αμυντικού τομέα πηγάζει εν πολλοίς από τη δομή των ενόπλων δυνάμεών του. Νέοι μηχανικοί υπηρετούν σε ελίτ μονάδες πληροφοριών και κυβερνοχώρου, αποκτώντας εμπειρία σε πραγματικές συνθήκες απειλής. Μετά την αποστράτευσή τους από τις IDF, πολλοί στελεχώνουν αμυντικές εταιρείες ή ιδρύουν νεοφυείς επιχειρήσεις, μεταφέροντας την τεχνογνωσία τους στον ιδιωτικό τομέα.

Οι τρεις κορυφαίοι όμιλοι της χώρας — Israel Aerospace Industries, Rafael Advanced Defense Systems και Elbit Systems — διατηρούν στενούς δεσμούς με το αμυντικό κατεστημένο, συχνά με ανώτατους στρατιωτικούς αξιωματούχους στα διοικητικά τους συμβούλια. Ο Kaupo Rosin, επικεφαλής της υπηρεσίας εξωτερικών πληροφοριών της Εσθονίας, σχολίασε ότι το Ισραήλ αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση ως προς την ενσωμάτωση των αμυντικών εταιρειών με τον κρατικό μηχανισμό.

Ο ευρύτερος τομέας ασφάλειας προσελκύει σημαντικές επενδύσεις, με τις ισραηλινές εταιρείες να απορροφούν σχεδόν το ένα τέταρτο των παγκόσμιων επενδύσεων στον κυβερνοχώρο. Η εξαγορά της νεοφυούς Wiz από τη Google έναντι 32 δισεκατομμυρίων δολαρίων υπογραμμίζει την ελκυστικότητα του κλάδου. Η Hiba Tareef, εκπρόσωπος της Αποστολής του Ισραήλ στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ, αποδίδει την επιτυχία στη στενή συνεργασία μεταξύ κυβέρνησης, ακαδημαϊκής κοινότητας και ιδιωτικού τομέα.

Η αδιαφάνεια και οι απευθείας αναθέσεις

Η πλήρης εικόνα του ρόλου του Ισραήλ στην ευρωπαϊκή άμυνα παραμένει δυσδιάκριτη, καθώς πολλές συμβάσεις δεν δημοσιοποιούνται για λόγους εθνικής ασφάλειας. Ωστόσο, δεκάδες καταχωρίσεις σε βάσεις δεδομένων ευρωπαϊκών διαγωνισμών δείχνουν ότι οι ισραηλινές εταιρείες καθίστανται βασικοί προμηθευτές για στρατιωτικές επικοινωνίες, επιτήρηση και ηλεκτρονικό πόλεμο.

Αξιοσημείωτο είναι ότι πολλές δημόσιες συμβάσεις, συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής συμφωνίας, ανατέθηκαν απευθείας σε ισραηλινές εταιρείες, χωρίς να προηγηθεί ανοικτός διαγωνισμός, όπως προβλέπει το δίκαιο της ΕΕ. Τέτοιες πρακτικές επιτρέπονται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις τεχνικής αποκλειστικότητας ή εθνικής ασφάλειας. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε τον Ιανουάριο του 2025 ότι τα εξειδικευμένα συστήματα μπορούν να «κλειδώσουν» τον αγοραστή σε έναν συγκεκριμένο προμηθευτή, βαθαίνοντας την εξάρτηση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ολλανδία, όπου το 2025 το τμήμα C4I and Cyber της Elbit Systems έλαβε σύμβαση 25 εκατομμυρίων ευρώ για συστήματα διαχείρισης πεδίου μάχης. Παρόμοια, το ισπανικό Υπουργείο Άμυνας ανέθεσε στη Rafael Advanced Defense Systems σύμβαση 1,17 εκατομμυρίου ευρώ χωρίς διαγωνισμό, επικαλούμενο την αποκλειστικότητα του προμηθευτή. Άλλες περιπτώσεις περιλαμβάνουν συμβάσεις της Elbit Systems στη Δανία.

Πολιτικές αντιδράσεις και αντιφάσεις

Η αυξανόμενη εξάρτηση από το Ισραήλ έχει προκαλέσει αντιδράσεις. Επικριτές επισημαίνουν ότι η Ευρώπη δημιουργεί μια νέα μορφή εξάρτησης την ώρα που επιδιώκει στρατηγική αυτονομία. Η Γαλλία έχει περιορίσει τη συμμετοχή ισραηλινών εταιρειών σε εκθέσεις όπλων, ενώ η Φινλανδία δέχθηκε κριτική για συνδιοργάνωση σεμιναρίου με το ισραηλινό Υπουργείο Άμυνας.

Η Li Andersson, ευρωβουλευτής της Αριστεράς, τόνισε ότι δεν μπορεί να αντικατασταθεί μια εξάρτηση με μια άλλη, ενώ επέκρινε τη χρήση τεχνολογίας που έχει δοκιμαστεί σε επιχειρήσεις κατά Παλαιστινίων. Από την πλευρά του, ο Ισραηλινός Υπουργός Εξωτερικών Gideon Sa’ar αντέδρασε έντονα στις προτάσεις της Ursula von der Leyen για κυρώσεις, χαρακτηρίζοντας τις κατηγορίες ψευδείς.

Παρά τις αντιδράσεις, οι συμφωνίες συνεχίζονται. Τον Ιανουάριο, Γερμανία και Ισραήλ υπέγραψαν μνημόνιο για την ανάπτυξη «cyber dome», ενώ Ισραήλ, Ελλάδα και Κύπρος εγκαινίασαν Κέντρο Θαλάσσιας Κυβερνοασφάλειας στη Λευκωσία. Στην Ισπανία, παρά το εμπάργκο, η περιφέρεια της Μαδρίτης ζήτησε ισραηλινή βοήθεια για την προστασία κρίσιμων υποδομών. Η Ιταλία έχει δώσει προτεραιότητα στην ισραηλινή τεχνολογία κυβερνοασφάλειας.

Για μικρές χώρες όπως η Φινλανδία, η επιλογή είναι θέμα ποιότητας. Ο Juha Martelius, διευθυντής της Φινλανδικής Υπηρεσίας Ασφάλειας, δήλωσε ότι αγοράζουν το καλύτερο ανεξαρτήτως προέλευσης. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, προσπάθησε να διασφαλίσει την πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα του συστήματος «Ασπίδα του Αχιλλέα», ώστε να μην καταστεί όμηρος ξένης τεχνολογίας, όπως δήλωσε ο Υπουργός Άμυνας Νίκος Δένδιας.

Ο Niclas Herbst, Γερμανός ευρωβουλευτής, υποστήριξε ότι το Ισραήλ προσφέρει λύσεις που λείπουν από την ευρωπαϊκή βιομηχανία, ειδικά στην κυβερνοασφάλεια και την αεράμυνα, κρίνοντας τη σχέση επωφελή για την Ευρώπη.